Лейми
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Лейме | |
|---|---|
| Лейме 1921 шера Лейме 1921 шера | |
| Географе регион | Даькъасте |
| Локализаци |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Охлой | Леймой |
| Село | |
| Лейме | |
|---|---|
| Лейме | |
| эрс: Лейме | |
| 42°50′10″ с. ш. 44°53′54″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Хьули |
| Тархьари географии | |
| Лакхал | 1470 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | →3[1] саг (2019) |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386433 |
|
|
|
.svg)
Лейме, е Лейми (эрс: Лейми) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀача гӀишлоех массехк хӀама я укхаза. Лейме улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьадаьннад Леймой тайпа.
Административни лоархӀаш хилча Лейме ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Лейме» оал, «Лейми» а яздеш нийслу[2]. Моттига цӀи (топоним) «лоа» яхача дешах хьахиннай лоа яхачохи ми яхача топоформантахи (Эзми, Чими юртий цӀерашкахьа мо)[3]. «Лейме» яхар да лоа ца дашаш уллаш дуккха ха йоаккха моттиг яха маӀан долаш. Эрсий меттала иштта «Лейми» язду[4][2][5][6].
Статус
[тоаде | тоаде чура]Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Лейме статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Лейме ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Лейме, ЦӀейлоама кӀал. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 17 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш нийса Ӏодусташ хилча. Лейменна гоннахьа яда пхьанаш я: Ког, Озиг, Кий, Кели, Аьгекхала[7].
Сахьата оаса
[тоаде | тоаде чура]Лейме, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[8].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Лейме йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Яковлев, Д. Ю. Чахкиев[5], Т. Агиров[9].
Лейме гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш дукха гӀишлош я: 1 вӀов я, йохаяьча куце латта гӀалаш а я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа йӀаьха гӀап лаьттай[5]. ГӀапгӀалийна юкъе латта вӀов XVII бӀаьшера Хоаной Хинг яхаш цӀихеза хиннача тӀоговзанчас хьалъетта я. Лейме массехк маьлхара кашамаш а Ӏемараш а да. БӀоагӀа куце дола 3 селинг латташ хиннад хьалха Лейме. Царех цаӀ укх Леймера хиннача Албахча яхаш цӀихезача бӀухочун сийлен дегӀа хиннад. Цу Албахча каша тӀа къубба хьалъеттай Хоаной Хинга. Из хӀанз а латташ я. Леймера Леймой тайпа хьадаьннад (Албохчанаькъан, Курийнаькъан, Куркъанаькъан, Муцолганаькъан, Хьоашаланаькъан, Оалхазаранаькъан[5][9].
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]| Бахача наьх дукхал | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1926[10] | 2010[11] | 2011[11] | 2012[11] | 2013[11] | 2015[12] | 2016[12] |
| 0 | ↗5 | ↘4 | →4 | →4 | ↘3 | →3 |
| 2019[1] | ||||||
| →3 | ||||||
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- 1 2 ГӀалгӀай Мехка бахархой дукхал, уж бахача моттигашка гӀолла (01.01.2019) (эрс.).
- 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 42.
- ↑ Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (ru/inh) (2014).
- 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- 1 2 3 4 Чахкиев, 2003, оа. 121.
- ↑ Агиров, 2021, оа. 192.
- ↑ Карта / Проект «Открытый Кавказ», 2025.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
- 1 2 Агиров, 2021, оа. 193.
- ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
- 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013 (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 23.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2014.
- 1 2 Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.08.2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 8.08.2016.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
