Лаьжг
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Лаьжг | |
|---|---|
| Файл:Ляжги.jpg | |
| Географе регион | Даькъасте |
| Локализаци |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Охлой | Лоажхой, хӀанз саг вахац |
| Село | |
| Лаьжге | |
|---|---|
| Лаьжге | |
| 42°48′34″ с. ш. 44°44′16″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Ляжг |
| Тархьари географии | |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Динаш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
|
|
|
.svg)
Лаьжг (эрс: Ляжги) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш. Лаьжге улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб Лоажхой.
Административни лоархӀаш хилча Лаьжг ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Лаьжг» оал[1]. Моттига цӀи (топоним) маӀан долаш я. Эрсий меттала «Лежги», «Лежг»[2], амма дукхагӀа «Ляжги» язду[3][1][2][4].
Статус
[тоаде | тоаде чура]Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Лаьжг статусах «село» я, «сельское поселение Ляжги» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Лаьжг ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[3].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Лаьжг. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 5 километр гаьна улл из. Лаьжга́ гоннахьа яда пхьанаш я: Морч, Хьамашке, Меларе, ИжартӀе.
Сахьата оаса
[тоаде | тоаде чура]Лаьжг, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Лаьжг йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. И. Долбежев, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Е. И. Крупнов, Н. Ф. Уствольская, В. И. Марковин, В. Б. Виноградов, Мужахой Макшарип, Чахкенаькъан Жабраил[6], Т. Агиров[4].
Лаьжге гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш шира гӀишлош я. БӀарчча 5 гӀап-гӀалаш хиннай укхаза, хӀаране цхьацца вӀов чулоацаш, гоннахьа гӀапаш а йолаш. Ерригаш цхьана ӀолаьрхӀача Лаьжге 5 вӀов я, 20 совгӀа гӀала а я[2].
Лаьжгера Лоашхой тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба Хутенаькъан, Харсенаькъан, Арсмаканаькъан, Курсканаькъан, Битенаькъан, Зозонаькъан, Беканаькъан, Манкенаькъан, ГӀанажанаькъан, Кусенаькъан.
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]| Бахача наьх дукхал | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1926[7] | 2006[8] | 2007[8] | 2008[8] | 2009[8] | 2010[9] | 2011[9] |
| 24 | ↗128 | ↗130 | ↗133 | ↗135 | ↗252 | ↘211 |
| 2012[9] | 2013[9] | 2015[10] | 2016[10] | 2019[11] | ||
| ↗233 | ↗248 | ↗263 | ↗275 | ↗296 | ||
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 42.
- 1 2 3 Чахкиев, 2003, оа. 34.
- 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- 1 2 Агиров, 2021, оа. 94.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 35.
- ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
- 1 2 3 4 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2013.
- 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013 (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 23.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2014.
- 1 2 Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.08.2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 8.08.2016.
- ↑ ГӀалгӀай Мехка бахархой дукхал, уж бахача моттигашка гӀолла (01.01.2019) (эрс.).
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Ghalghaj gharchož (Ингушские орнаменты)Ло:Ref-inh. — рукопись, илл. альбом. — Ло:Б. м., 1924. — 67 с.
