КербӀитӀе
| тархьара пхьа / кхаьлл | ||||
| КербӀитӀе | ||||
|---|---|---|---|---|
| Файл:Кербите.jpg | ||||
| Географе регион | Юкъера Кавказ (Даькъасте) | |||
| Мур | X—XVII бӀаьшераш | |||
| Локализаци |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
|||
| Охлой | хӀанз саг вахац | |||
| Укхаза хинна паччахьалкхенаш | ||||
|
||||
КербӀитӀе, е КӀирбитӀе (эрс: Кербите) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: цхьа гӀалеи, цхьа вӀови.
Административни лоархӀаш хилча КербӀитӀе улла лаьтта «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше КербӀитӀе «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «КербӀитӀе» оал, иштта «КӀирбитӀе» аьнна а нийслу[1], хьагучох, хьаалар хувцаденнандаь. Эрсий меттала «Кербите» язду[2].
Статус
[тоаде | тоаде чура]Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер КербӀитӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[3].
«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Вици. Форда тӀехенал лакхал 1970 м я. Цхьорера наькъа тӀа гӀолла хьалводаш хилча аьттехьа гоннахьа хьу йолаш улл КербӀитӀе. ЖӀайрахара 30 км гаьна гӀинбухен-малхбоалехьа йоалл Вици, новкъа гӀолла доацаш нийсса Ӏдусташ хилча. Новкъа гӀолла дӀалаьрхӀача 5 км гаьна хул. Цунна юхе яда кхыйола пхьанаш я: Герашке, Цхьори, ГӀул.
Сахьата оаса
[тоаде | тоаде чура]Вици, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[4].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]КербӀитӀе йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, В. И. Марковин, Д. Ю. Чахкиев[5], Т. Агиров[2].
ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш укхаза йиссар цхьа гӀала я. Хьалха уж пхиъ хиннай. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀала хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[6]. Иштта, цхьа маьлхара каш а да укхаза. КербӀитӀа тархьаре баьхараш Оарцхой ба[7][2].
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует. Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ 1990-ча шера бӀаьра ваьнна хинна Евкуранаькъан Махьмада Аюб
- 1 2 3 Агиров, 2021, оа. 413.
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 23.
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 21.
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 22.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
- Дахкильгов И. А. Аьрзи йилларах (inh) // СелаӀад : журнал. — 1990. — саькура 9 дийнахьа.
