Кавказера оартамче
| Россе имперен Оартамче | |||||
| Кавказера оартамче | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Паччахьалкхе |
|
||||
| Админ. юкъ | Екатериноград | ||||
| Тархьари географии | |||||
| Хьаяь таьрахь |
1785-ча шера маьтсела бетта 5-ча дийнахьа (Хьалхара оартамче) 1844-ча шера оагӀой бетта 27-ча дийнахьа (ШоллагӀа оартамче) 1905-ча шера маьтсела бетта 26-ча дийнахьа (КхоалагӀа оартамче) |
||||
| ДӀаяьккха таьрахь |
1796-ча шера оагӀой бетта 31-ча дийнахьа (Хьалхара оартамче) 1881-ча шера лайчилла бетта 22-ча дийнахьа (ШоллагӀа оартамче) 1917-ча шера тушола бетта 22-ча дийнахьа (КхоалагӀа оартамче) |
||||
|
|||||


Кавказера оартамче, е Кавказера ахпаччахьалкхе[1] (эрс: Кавказское наместничество) — Россе имперера административни-доазон урхалдара маьже. Хьалхалатташ хинна оартам (е гӀалгӀаша ма аллара, ахпаччахь) дизза бӀорахой доал долаш хиннав, законаш арахецар мел доацар, императоро оттавеш а хиннав, цу императора́ шийна мутӀахьа хила везаш а хиннав. Цунца цхьана Кавказа оартамаш доккхий се́камаш а долаш лакха даржаж а долаш хиннаб мехка.
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Хьалхара оартамче
[тоаде | тоаде чура]«Кавказера оартамче шин областах вӀашагӀйолларах: Кавказерчохи А́штарха́чохи» яха Император Екатерина II-чо даьча амарах оартамче 1785-ча шера маьтсела 5-ча дийнахьа денз 1796-ча шера оагӀой бетта 31-ча денга кхаччалца латташ хиннай А́штарха́и Кавказерчеи шин губернех[2]. Кавказерча Оартама ставка Екатеринограде хиннай (Екатериноградская яха гӀазкхий гӀала я из хӀанз), тӀаккха 1790-ча шера бекарга бетта 30-ча дийнахьа денз — А́штархе́. Оартамчен доазоно чулоацаш хиннад Идалеи Та́неи кӀалхенашта юкъера аренаши, Къобанхигеи Тийркагеи кхаччалца дола Къулбаседа Кавказа да́къеи. 1796-ча шера оартамче дӀаяьккхай.
Инарал-губернатораш
[тоаде | тоаде чура]
| |||||||||||||||||||||||||
Кавказа керттера баьчча[3]
- 1801—1802 — Карл Кнорринг
- 1802—1806 — Павел Цицианов
- 1806—1809 — Иван Гудович
- 1809—1811 — Александр Тормасов
- 1811—1812 — Филипп Паулуччи
- 1812—1816 — Николай Ртищев
- 1816—1827 — Алексей Ермолов
- 1827—1831 — Иван Паскевич
- 1831—1837 — Григорий Розен[4]
- 1837—1842 — Евгений Головин
- 1842—1844 — Александр Нейдгардт
ШоллагӀа оартамче
[тоаде | тоаде чура]{{Административная единица Российской империи |название = Кавказера оартамче |статус = Оартамче |Герб = |карта = |центр = Тифлис |образована = 1844-ча шера оагӀой бетта 27-ча дийнахьа |упразднена = 1881-ча шера [[лайчилла бетта 22]-ча дийнахьа |площадь = |население = |до = Гуржий-ИмертӀий губерни |д2 = Эрмалой область |д3 = Къаспий область |после = |nocoord = 1 }}
1844-ча шера оагӀой бетта 27-ча дийнахьа Кавказа лаьтташка (Гуржий губернии, Эрмалой области, Къаспий области чу а лоацаш}} шозлагӀа оттадаьд оартамал Каьлаке юкъ а йолаш.
С 27 декабря 1844-ча шера оагӀой бетта 27-ча дийнахьа денз оартамче цхьан губернехи шин облстахи латташ хиннай:
- Гуржий-ИмертӀен губерни (Каьлаке)
- 1847-ча шера саькура бетта 28-ча дийнахьа Каьлакен губерни яьй цох
- Эрмалой область (Ереван)
- 1849-ча шера аьтинга бетта 9-ча дийнахьа Эривана губерни яьй цох
- Къаспий область (Шемаха)
- 1846 Аьшка наӀарийи (Аьшка наӀараш) Шемахийи губернеш
- 1860-ча шера маьтсела бетта 30-ча дийнахьа Аьшка наӀарий губерни дӀа а яьккха ДаьгӀастен области (Аьшка наӀараш) ЧӀара-Белокана (Закаталан) округи хьаяьй
- 1859-ча шера оагӀой бетта 2-ча дийнахьа Шемахий губерне цӀи а хийцай Бакун губерни хьаяьй цох (Баку?!)
- 1846 Аьшка наӀарийи (Аьшка наӀараш) Шемахийи губернеш
- 1866-ча шера маьцхали бетта 17-ча дийнахьа вӀашагӀъеллай Сухума отдел (Сухум)
- 1867-ча шера Ӏаьржафорда округ вӀашагӀъеллай
- 1868-ча шера Елизаветпошла губерни (Елизаветполь) вӀашагӀъеллай
- 1878-ча шера Батума области (Батум) Карса области (Карс) вӀашагӀъеллай.
Оартамче 1883-ча шерагӀа кхаччалца хиннай.
- Россе Кавказдехье административно-доазон екъаялар, 1840—1845
- Россе Кавказдехье административно-доазон екъаялар, 1845—1868
Оартамаш
[тоаде | тоаде чура]| Кавказа оартамаш (1844-ча шера оагӀой бетта 27 ди—1881) | |||
|---|---|---|---|
| Дарже хинна таьрахьаш | ФИО | Баьха́ шераш | Дарж |
| 27.12.1844 — 11.03.1854 | Михаил Семёнович Воронцов | 1782—1856 | Оартам |
| 01.03 — 29.11.1854 | Николай Андреевич Реад | 1793—1855 | Оартама дарж леладер |
| 29.11.1854 — 22.07.1856 | Николай Николаевич Муравьёв-Карсский | 1794—1866 | Оартам |
| 22.07.1856 — 06.12.1862 | Александр Иванович Барятинский | 1815—1879 | Оартам |
| 06.12.1862 — 23.07.1881 | воккха аьла Николая Михаил | 1832—1909 | Оартам |
| 22.111881 | Кавказера оартамче de facto дӀаяьккхай | ||
Кавказера администраци
[тоаде | тоаде чура]1881-ча шера лайчилла бетта 22-ча дийнахьа Кавказера оартамче дар дийцача, дӀаяьккха хиннай, цунна когаметта Кавказера администраци хьаяьй бӀорахой даькъа керттера хьаким а волаш, цу белхал совгӀа гӀазкхий бӀун наказной атаман а хиннав из.
Керттера хьакимаш
[тоаде | тоаде чура]| Кавказерча администраце керттера хьакимаш (1881-ча шера лайчилла бетта 22 ди — 1905-ча шера саькура бетта 26 ди) | |||
|---|---|---|---|
| Дарже хинна таьрахь | ФИО | Баьха шераш | Дарж |
| 01.01.1882 — 03.06.1890 | Александр Михайлович Дондуков-Корсаков | 02.09.1820 — 15.04.1893 | керттера хьаким |
| 03.06.1890 — 06.12.1896 | Сергей Алексеевич Шереметев | 1836—1896 | керттера хьаким |
| 12.12.1896 — 01.01.1905 | Григорий Сергеевич Голицын | 20.12.1838 — 28.03.1907 | керттера хьаким |
| 26.02.1905 | Кавказерча администраценна когаметта оартамче яьй | ||
КхоалагӀа оартамче
[тоаде | тоаде чура]| Россе имперен Оартамче | |||||
| Кавказера оартамче | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Паччахьалкхе |
|
||||
| Админ. юкъ | Каьлаке | ||||
| Тархьари географии | |||||
| Хьаяь таьрахь | 1905-ча шера маьтсела 25-ча дийнахьа | ||||
| ДӀаяьккха таьрахь | 1917-ча шера | ||||
|
|
|||||
|
|||||

Кавказера оартамче вӀашагӀъелла хиннай Урхал деш йолча Сена́та́ лакхехьара амар дарца 1905-ча шера саькура бетта 26-ча дийнахьа. 1917-ча шерага кхаччалца ер лоаттам болаш хиннай из:
- ялх губерни:
- пхи область:
- ши шоай лоӀаме округ:
Хьажа иштта
[тоаде | тоаде чура]Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Ислам в Ингушетии в первой половине XIX в. (эрс.).
- ↑ Полное собрание законов Российской империи. Архиве диллад 2017 шера ардара 31 дийнахьа. — СПб., 1830. — Т. XX. — № 14.607. — С. 518—521.
- ↑ Главноначальствующие на Кавказе.
- ↑ Барон Розен был по собственному прошению уволен с должности командира Отдельного Кавказского корпуса 30 ноября 1837 года, но фактически продолжил управлять краем до прибытия нового командира корпуса, генерал-лейтенант Е. А. Головина.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Сост. В.Н. Иваненко. Том XII. Гражданское управление Закавказьем от присоединения Грузии до наместничества вел. кн. Михаила Николаевича. Исторический очерк // Утверждение русского владычества на Кавказе / В. А. Потто; под руков. Н. Н. Белявского. — Тифлис: Тип. Канцелярии Главноначальствующего гражданской частью на Кавказе, 1901. — 524 с.
- Шапи Казиев. Имам Шамиль. — М.: Молодая гвардия, 2010. — (ЖЗЛ) — ISBN 5-235-02677-2
- Новицкий И. Я. Управление этнополитикой Северного Кавказа. — Краснодар, 2011. — 270 с. — ISBN 978-5-94945-030-7
- Густерин П. Мусульманское духовенство по законодательству Российской империи. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — 80 с. — ISBN 978-3-659-57965-3.
- Густерин П. Российская империя и Кавказ. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — 64 с. — ISBN 978-3-659-15032-6.
- Atkin, Muriel. Russia and Iran, 1780–1828Ло:Ref-und. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1980. — ISBN 978-0816609246.
- Baddeley, John F. The Russian Conquest of the CaucasusЛо:Ref-und. — London: Longmans, Green and Co., 1908.
- Breyfogle, Nicholas. Heretics and Colonizers: Forging Russia's Empire in the South Caucasus (ингл.). — Ithaca: Cornell University Press, 2005. — ISBN 978-0801442421.
- Haxthausen, Baron August von. Transcaucasia and the Tribes of the Caucasus (ингл.). — London: Gomidas Institute, 2016. — ISBN 978-1909382312.
- Jersild, Austin. Orientalism and Empire: North Caucasus Mountain Peoples and the Georgian Frontier, 1845-1917 (ингл.). — Montreal and Kingston: McGill–Queen's University Press, 2003. — ISBN 978-0773523296.
- Charles King (professor of international affairs). The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus (ингл.). — Oxford: Oxford University Press, 2008. — ISBN 978-0195177756.
- Layton, Susan. Russian Literature and Empire: Conquest of the Caucasus from Pushkin to Tolstoy (ингл.). — Cambridge: Cambridge University Press, 1995. — ISBN 978-0521444439.
- Tsutsiev, Arthur. Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus (ингл.). — New Haven: Yale University Press, 2014. — ISBN 978-0300153088.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]- Наместничество кавказское // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- Кавказское наместничество на сайте Всемирный исторический проект Андрея Иванова
- Российская империя 22.10.1721—1.09.1917 на сайте Всемирный исторический проект Андрея Иванова
- Исторические карты России
- на странице библиотеки Царское Село, Кавказские календари за 1845—1917 гг., полная статистика края
Ло:Административно-территориальное деление Российской империи на 1 декабря 1796 года