Кавказера чӀоагӀалений зӀы

(сурт «Кавказская пограничная линия» яхача лустама чура да
«Военная энциклопедия Сытина»; 1813-гӀа шу)
Кавказера чӀоагӀалений зӀы (эрс: Кавказская линия[1], Кавказская укреплённая линия, Кавказская пограничная линия[2]) — Кавказе Къобанхий, Балхий, Тийрк яхача хиш Ӏододача XVIII—XIX-ча бӀаьшерашка хинна эрсий бӀун зоврковний (доазон йистерча чӀоагӀалений) система[3].
Зоврковний (доазон йистера) зӀы хьалъеш хиннай[4] эрсий коммуникацеши, ба́хархойи лорабергболаш а, Эрсий-кавказхой тӀом бо́дача хана (1817—1864) эрсий бӀунна Ӏалашо лоаттаергйолаши. Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара́ юкъе хиннай ГӀизлара а, Маздака а, Къобана-Ӏаьржахин а, кхыйола а зӀанараш, уж ерригаш цхьанте́хай 1785-ча шера. Царца лорадеш хиннад Керттерча Кавказа дукъал Ӏандий дукъали гӀинбухехьа эрсаша хьа мел даьха лаьтташ. Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара кӀийле хиннай XVI—XVII-ча бӀаьшерашка Тийрка тӀеи Къобанхи тӀеи йийхка гӀазкхий пхьанаш[5].
Геттара йоккхийча чӀоагӀаленех буро (гӀапков, эрс: крепость) оалаш хиннад: Грозная, Внезапная, Владикавказская, кхыяраш а. Царца хиннай форташ, редуташ, пикеташ, саькхий тупаш. Ӏанара амал деш хиннараш Кавказереи Ӏаьржафордеи гӀазкхий бӀунаш хиннад. Эрсий-кавказхой тӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа из кхы эшаш хинна цахиларах 1860-ча шера дӀаяьккха из.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Кавказская линия // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Кавказская пограничная линия // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина, 1911—1915.
- ↑ Кавказская линия // Брокгаузеи Ефронеи зӀамагӀа дола энциклопеде дошлорг : 4 т. — СПб., 1907—1909.
- ↑ Кавказская фортификация // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина, 1911—1915.
- ↑ Лидия Заседателева, доктор исторических наук Вдоль по Тереку-реке «Родина» — популярный исторический журнал.