Чулоацамага гӀó

ГӀаьбартий-черсий мотт

Википеди материал
Кабардино-черкесский язык» яхачунгара дӀасалостам ба)
ГӀаьбартий-черсий мотт
Ший цӀи адыгэбзэ
Паччахьалкхенаш Эрсече, Туркехье, Йордан  (эрс.), Шаьми, СаӀудий Ӏарбий мохк, Немций мохк, США
Регионаш ГӀаьбарт-Моалкхаре, Къарший-Черсехье, АьдагӀийче, ХӀирийче, Краснодарера йист  (эрс.)
Керттера статус

Россе Федераци Эрсече
ГӀаьбартехьен-Моалкхаре ГӀаьбарт-Моалкхаре

Къаршечен-Черсече Къарший-Черсехье
Мотт лебечара дукхал В России — 515 672[1]
Статус мела ба
Классификаци
ОагӀат Евразе метташ

Къулбаседа Кавказа метташ  (эрс.)

Абхазой-аьдагӀий дезал  (эрс.)
АьдагӀий тоаба  (эрс.)
Йоазув кириллица (гӀаьбартий-черсий йоазув)
Абхазой-аьдагӀий метташ  (эрс.)
     ГӀаьбартий-черсийи (ГӀ-МР, Къ-ЧР) аьдагӀийи (АьдагӀийче, Краснодарера йист  (эрс.))

ГӀаьбартий-черсий мотт (эрс: кабардино-черкесский язык), е малхбоален-аьдагӀий мотт (эрс: восточно-адыгский язык) (шоай цӀи — адыгэбзэ) — гӀаьбартийи черсийи мотт, ГӀаьбарт-Моалкхаройи Къарший-Черсий шин мехка паччахьалкхен меттаех цаӀ.

Цхьаболча меттай Ӏилманхоша гӀаьбартий-черсий мотти аьдагӀий мотти юкъарча цхьан аьдагӀий метта диалекташ лоархӀ. ГӀаьбарташеи черсашеи шоай меттах адыгэбзэ оал, «аьдагӀий мотт яхилга да из». Юкъара цхьа цӀи йолаш яле а, эрсий меттала къаьст-къаьста цӀераш я йолаш — аьдагӀий мотт, гӀаьбартий мотт, черсий мотт.

Йоазув 1924-ча шерага кхаччалца Ӏарбий йоазон  (эрс.) ларда тӀеи, иштта кириллица тӀеи хиннад, тӀаккха 1936-ча шерага кхаччалца латиний йоазон ларда тӀа а долаш, цул тӀехьагӀа юха кириллица тӀа даьннад.

Социолингвистикан хоам

[тоаде | тоаде чура]

Эрсече 2010-ча шера хиннача хьалах 516 000 гаргга саг ва[2] гӀаьбартий-черсий мотт ховш. Царех, хьисап даро яхачох, 460 000 саг эрсий мотт бувцаш а ва.

Дуне тӀа 1 628 500 саг ва гӀаьбартий мотт бувцаш, царех духхьала наьна мотт ховш 36 700 саг ва[3].

1995-ча шера ГӀабарт-Моалкхарен паччахьалкхен мотт болаш тӀаийцаб из (малкхаройчунцеи эрсийчунцеи нийса), 1996-ча шера — Къарший-Черсехьен паччахьалкхен мотт болаш.

Диалекташ

[тоаде | тоаде чура]

ГӀаьбартий черсий метта белгалдоаккхаш массехк ле́р да[3]: Баксана, Бесленея, Хабеза, Къобана.

Баксана ле́р Йоккхачеи ЗӀамигачеи ГӀаьбартехьеи, иштта Маздакерча гӀаьбартошкахьи да.

Хабеза ле́р Къарший-Черсий мехка ба́хача черсаша леладеш да.

Къобана ле́р АьдагӀийчен гӀаьбартий юрташка (Ходзь, Блечепсин, Кошехабль) лелаш да.

Бесленея ле́р гӀаьбартий-черсийчоа аьдагӀийчоа юкъера хьал дӀалоацаш да, цкъаза аьдагӀий метта диалект а лоархӀ из. Из ле́р Къарший-Черсехьен Бесленейи Вако-Жилеи яхача юрташка леладеш да, иштта Краснодарерча йиста Успенски шахьарерча цхьаццача юрташка а да.

Типологе хоам

[тоаде | тоаде чура]
Грамматикан маӀанаш гойтара тайпа
[тоаде | тоаде чура]

ГӀаьбартий мотт полисинтетически мотт ба.
Фыкъыдщыхьащ
/fə-q'ə-d-śəh-ɑ-ś/
2PL.S.-DIR-1PL.IO-ссориться-AOR-IND
Шо тхоца эгӀад.


Сэ уэ узогъаджэ.
/ w-z-əɣɑ-žə/
2PL.DO- 1SG.S-CAUS-читать
Аз хьона хьех.

Тип морфологической структуры
[тоаде | тоаде чура]

Фузе элементаш йола агглютинаци.

1) Тхылъыр ехуэхащ.
/ thəɬə-r yəx̂ʷəh-a-ś /
книга-ABS.DEF упасть-AOR-IND
Дешарг (малагӀа да ховш дола) Ӏодежад.

2) Тхылъ ехуэхащ.
/ thəɬ yəx̂ʷəh-a-ś /
книга-ABS.INDEF упасть-AOR-IND
Дешарг (цхьа моллагӀа дола) Ӏодежад.

Маркироване тайпа
[тоаде | тоаде чура]

ЦӀарий тоабан чу шолха да:
Къуэшым и тхылъ.
/q'ʷəšə-m yə thəɬ/
воша-ERG. 3SG.POSS дешарг
Веший дешарг.
и тхылъ-«цун дешарг»(дош-дешаца нийсдича)
и — тӀаозара гойтам ба(POSS) 3 юхь, цхь. т. Цо посессора таьрахь гойт, доалахьа йолча объекта ца а хьокхаш.

Предикаце шолха да:
Щӏалэм тхыльыр илъэгъуащ.
/ śʼɑɮə-m thəɬə-r ɪ-ɬɑɣʷ-a-ś /
кӀаьн-ERG дешарг-ABS 3SG-го- AOR-IND
КӀаьнка дешарг дайнад.

Амалий кодировкан тайпа
[тоаде | тоаде чура]

Дерал  (эрс.)
1) Егъэджакӏуэ-р къэкӏуащ.
/ yəɣəsd͡ʒɑqʼʷə-r qə-qʼʷ-a-ś /
хьехархо-ABS DIR-гӀо-AOR-IND
Хьехархо венав.

2) МыIэрысэ-р ехуэхащ.
/məʔərəsə-r yex̂ʷəx-ɑ-ś/
Ӏаж-ABS Ӏодожа-AOR-IND
Ӏаж Ӏобежаб.

3) ЩIaлэ-м письмо-р итхащ.
/śʼɑɮə-m pʲɪsʲmo-r ɪ-th-ɑ-ś/
кӀаьнк-ERG каьхат-ABS 3SG-язде-AOR-IND
КӀаьнко каьхат яздаьд.

Предложене чу дешай аргӀа
[тоаде | тоаде чура]

ДукхагӀа йолча хана SOV хул. ЩIaлэ-м письмо-р итхащ. (КӀаьнка каьхат яздаьд.)

ГӀаьбартий-черсий йоазув кириллицан ларда тӀа латташ да, укх тайпара куц да цун[4]:

А а Э э Б б В в Г г Гу гу Гъ гъ Гъу гъу Д д Дж дж
Дз дз Е е Ё ё Ж ж Жь жь З з И и Й й К к Ку ку
КІ кІ Кӏу кӏу Къ къ Къу къу Кхъ кхъ Кхъу кхъу Л л Лъ лъ ЛІ лІ М м
Н н О о П п ПІ пІ Р р С с Т т ТІ тІ У у Ф ф
ФІ фІ Х х Ху ху Хь хь Хъ хъ Хъу хъу Ц ц ЦІ цІ Ч ч Ш ш
Щ щ ЩІ щІ Ы ы ъ ь Ю ю Я я І Іy

Фонетикеи фонологии

[тоаде | тоаде чура]

Мукъаза оаазаш

[тоаде | тоаде чура]

ГӀаьбартий меттала 48 мукъаза фонема я[5].

Лабиал. Альвеол. Постальвеол. Палатал. Велярные Увулярные Фариангал. Глоттал.
Юккъера Латерал. Массаза хула Лабиал. Палатал. Массаза хула Лабиал. Массаза хула Лабиал.
Мерий m n
Эккха Зовне b d
Къора p t q ʔ ʔʷ
Абр. p’ t’ kʷ’ kʲ’ q’ qʷ’
Аффрикаты Зовне d͡z
Къора t͡s
Абр. t͡sʼ
Фрикативни Зовне v z ɮ ʒ ʑ ʁ ʁʷ ʕ
Къора f s ɬ ʃ ɕ x χ χʷ ħ
Абр. f’ ɬ’ ɕ’
Аппроксиманташ l j w
Детталураш r

Мукъа оазаш

[тоаде | тоаде чура]

ГӀаьбартий меттала ши мукъа фонема мара яц: /ə/, /a/. Фонетически гонахьенгеи, тохаргацара гӀулакхагеи хьежжа тайп-тайпара ювла йиш йолаш я уж. Юххера 7 оаз хул уж. ХӀанзарча мукъача оазий системо лоацеи йӀаьхеи мукъа оазаш белгалйоахийт.
Лоаца мукъа оаз шиъ я — /ə/, /a/. Вожаш йӀаьха я.

Хьалхашкара мугӀЮкъера мугӀТӀехьашкара мугӀ
Лакхера айдалар /ɪ//u/
Юкъера айдалар /e//ə//o/
Лохера айдалара /a//ɑ/

Литературан мотт

[тоаде | тоаде чура]

ГӀаьбартий-черсий меттала дукха йоазонхой хиннаб йоазош деш, царех чӀоагӀагӀа гӀорбаьннараш ба:

ГӀаьбартий литератораш
  • Балкарова Фоусат Гузеровна (1932—2009)
  • Бештоков Хабас Карнеевич (1943)
  • Кешоков Алим Пшемахович (1914—2001)
  • Куашев Бетал Ибрагимович (1920—1957)
  • Пачев Бекмурза Машевич (1854—1936)
  • Сокуров Мусарби Гисович (1929—1990)
  • Теунов Хачим Исхакович (1912—1983)
  • Тхагазитов Зубер Мухамедович (1934)
  • Шогенцуков Адам Огурлиевич (1916—1995)
  • Шогенцуков Али Асхадович (1900—1941)
  • Шомахов Амирхан Камизович (1910—1988)
  • Шортанов Аскерби Тахирович (1916—1985)
Черсий литератораш
  • Абитов Владимир Кадырович (1937)
  • Абитов Хизир Яхьяевич (Хезир Яхьяевич) (1941)
  • Абуков Халид Кучукович (1900—1937)
  • Ахметов Мухадин Худович (1917—2013)
  • Бекизова Лейла Абубекировна (1929—2020)
  • Братов Габас Мухамедович (1930—2002)
  • Гашоков Хусин Ханахович (1913—1983)
  • Дышеков Магомет Пшиканович (1902—1942)
  • Кохова Цуца Меджидовна (1920—2000)
  • Ханфенов Алим Мазанович (1922—2014)

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар).
  2. Перепись населения 2010 года
  3. 1 2 По данным Ethnologue
  4. Гугъуэт Л. Т., Зэхъуэхъу Л. Хь. Адыгэбзэ (Еджэкӏэрэ тхэкӏэрэ зэрызрагъащӏэ тхылъ). — Налшык: «Эльбрус», 1984. — 160 с.
  5. Ethnology, т. 5 стр. 31 — 1966, University of Pittsburgh  (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам)

Литература

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Wiktionary

  • Шагиров А. К. Кабардинский язык // Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах / Ред. коллегия: В. А. Виноградов (предс.), Э. Р. Тенишев (зам. предс.), В. М. Солнцев(†), А. М. Шахнарович]](†), Е. А. Поцелуевский (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН. М.: Наука, 2001. — Т. 2 (К—Р). — С. 1—11. — XVI, 512 с. 1200 экз. ISBN 5-02-011267-4; ISBN 5-02-011268-2. (в пер.)
  • Кабардино-черкесский язык: В двух томах. — Нальчик: Институт гуманитарных исследований Правительства КБР и КБНЦ РАН; ИЦ «Эль-Фа», 2006. (Т. I: Создание письменности, фонетика и фонология, морфология, синтаксис. 549 с.; Т. II: Лексика, фразеология, диалектология, устно-поэтический язык, ономастика. 520 с.)
  • Карданов Б. М., Бичоев А. Т. Русско-кабардинско-черкесский словарь: 30 000 слов / Под ред. А. О. Шогенцукова; С приложением краткого грамматического очерка кабардино-черкесского языка Б. М. Карданова. — М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1955. — 1056 с.
  • Табухов Х. К. Школьный русско-кабардино-черкесский фразеологический словарь. — Нальчик, 1997. — 456 с.
  • Апажев М. Л., Коков Дж. Н. Кабардино-черкесско-русский словарь: Около 27 000 слов/ Под ред. Б. Ч. Бижоева. — Нальчик: Эльбрус, 2008. — 704 с.
  • John Colarusso The Grammar Of The Kabardian Language, University of Calgary Press, Canada, 1992
  • Абитов М. Л., Балкаров Б. Х. Грамматика Кабардино-Черкесского литературного языка, Изд-во Академии наук СССР, М., 1957

Ло:Interwiki Ло:Wiktionarycat

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Абхазо-адыгские языки Ло:Государственные языки России