ГӀаьбартий-черсий мотт
| ГӀаьбартий-черсий мотт | |
|---|---|
| Ший цӀи | адыгэбзэ |
| Паччахьалкхенаш | Эрсече, Туркехье, Йордан, Шаьми, СаӀудий Ӏарбий мохк, Немций мохк, США |
| Регионаш | ГӀаьбарт-Моалкхаре, Къарший-Черсехье, АьдагӀийче, ХӀирийче, Краснодарера йист |
| Керттера статус |
|
| Мотт лебечара дукхал | В России — 515 672[1] |
| Статус | мела ба |
| Классификаци | |
| ОагӀат | Евразе метташ |
| Йоазув | кириллица (гӀаьбартий-черсий йоазув) |

ГӀаьбартий-черсийи (ГӀ-МР, Къ-ЧР) аьдагӀийи (АьдагӀийче, Краснодарера йист)
ГӀаьбартий-черсий мотт (эрс: кабардино-черкесский язык), е малхбоален-аьдагӀий мотт (эрс: восточно-адыгский язык) (шоай цӀи — адыгэбзэ) — гӀаьбартийи черсийи мотт, ГӀаьбарт-Моалкхаройи Къарший-Черсий шин мехка паччахьалкхен меттаех цаӀ.
Цхьаболча меттай Ӏилманхоша гӀаьбартий-черсий мотти аьдагӀий мотти юкъарча цхьан аьдагӀий метта диалекташ лоархӀ. ГӀаьбарташеи черсашеи шоай меттах адыгэбзэ оал, «аьдагӀий мотт яхилга да из». Юкъара цхьа цӀи йолаш яле а, эрсий меттала къаьст-къаьста цӀераш я йолаш — аьдагӀий мотт, гӀаьбартий мотт, черсий мотт.
Йоазув 1924-ча шерага кхаччалца Ӏарбий йоазон ларда тӀеи, иштта кириллица тӀеи хиннад, тӀаккха 1936-ча шерага кхаччалца латиний йоазон ларда тӀа а долаш, цул тӀехьагӀа юха кириллица тӀа даьннад.
Социолингвистикан хоам
[тоаде | тоаде чура]Эрсече 2010-ча шера хиннача хьалах 516 000 гаргга саг ва[2] гӀаьбартий-черсий мотт ховш. Царех, хьисап даро яхачох, 460 000 саг эрсий мотт бувцаш а ва.
Дуне тӀа 1 628 500 саг ва гӀаьбартий мотт бувцаш, царех духхьала наьна мотт ховш 36 700 саг ва[3].
1995-ча шера ГӀабарт-Моалкхарен паччахьалкхен мотт болаш тӀаийцаб из (малкхаройчунцеи эрсийчунцеи нийса), 1996-ча шера — Къарший-Черсехьен паччахьалкхен мотт болаш.
Диалекташ
[тоаде | тоаде чура]ГӀаьбартий черсий метта белгалдоаккхаш массехк ле́р да[3]: Баксана, Бесленея, Хабеза, Къобана.
Баксана ле́р Йоккхачеи ЗӀамигачеи ГӀаьбартехьеи, иштта Маздакерча гӀаьбартошкахьи да.
Хабеза ле́р Къарший-Черсий мехка ба́хача черсаша леладеш да.
Къобана ле́р АьдагӀийчен гӀаьбартий юрташка (Ходзь, Блечепсин, Кошехабль) лелаш да.
Бесленея ле́р гӀаьбартий-черсийчоа аьдагӀийчоа юкъера хьал дӀалоацаш да, цкъаза аьдагӀий метта диалект а лоархӀ из. Из ле́р Къарший-Черсехьен Бесленейи Вако-Жилеи яхача юрташка леладеш да, иштта Краснодарерча йиста Успенски шахьарерча цхьаццача юрташка а да.
Типологе хоам
[тоаде | тоаде чура]Грамматикан маӀанаш гойтара тайпа
[тоаде | тоаде чура]ГӀаьбартий мотт полисинтетически мотт ба.
Фыкъыдщыхьащ
/fə-q'ə-d-śəh-ɑ-ś/
2PL.S.-DIR-1PL.IO-ссориться-AOR-IND
Шо тхоца эгӀад.
Сэ уэ узогъаджэ.
/ w-z-əɣɑ-žə/
2PL.DO- 1SG.S-CAUS-читать
Аз хьона хьех.
Тип морфологической структуры
[тоаде | тоаде чура]Фузе элементаш йола агглютинаци.
1) Тхылъыр ехуэхащ.
/ thəɬə-r yəx̂ʷəh-a-ś /
книга-ABS.DEF упасть-AOR-IND
Дешарг (малагӀа да ховш дола) Ӏодежад.
2) Тхылъ ехуэхащ.
/ thəɬ yəx̂ʷəh-a-ś /
книга-ABS.INDEF упасть-AOR-IND
Дешарг (цхьа моллагӀа дола) Ӏодежад.
Маркироване тайпа
[тоаде | тоаде чура]ЦӀарий тоабан чу шолха да:
Къуэшым и тхылъ.
/q'ʷəšə-m yə thəɬ/
воша-ERG. 3SG.POSS дешарг
Веший дешарг.
и тхылъ-«цун дешарг»(дош-дешаца нийсдича)
и — тӀаозара гойтам ба(POSS) 3 юхь, цхь. т. Цо посессора таьрахь гойт, доалахьа йолча объекта ца а хьокхаш.
Предикаце шолха да:
Щӏалэм тхыльыр илъэгъуащ.
/ śʼɑɮə-m thəɬə-r ɪ-ɬɑɣʷ-a-ś /
кӀаьн-ERG дешарг-ABS 3SG-го- AOR-IND
КӀаьнка дешарг дайнад.
Амалий кодировкан тайпа
[тоаде | тоаде чура]Дерал
1) Егъэджакӏуэ-р къэкӏуащ.
/ yəɣəsd͡ʒɑqʼʷə-r qə-qʼʷ-a-ś /
хьехархо-ABS DIR-гӀо-AOR-IND
Хьехархо венав.
2) МыIэрысэ-р ехуэхащ.
/məʔərəsə-r yex̂ʷəx-ɑ-ś/
Ӏаж-ABS Ӏодожа-AOR-IND
Ӏаж Ӏобежаб.
3) ЩIaлэ-м письмо-р итхащ.
/śʼɑɮə-m pʲɪsʲmo-r ɪ-th-ɑ-ś/
кӀаьнк-ERG каьхат-ABS 3SG-язде-AOR-IND
КӀаьнко каьхат яздаьд.
Предложене чу дешай аргӀа
[тоаде | тоаде чура]ДукхагӀа йолча хана SOV хул. ЩIaлэ-м письмо-р итхащ. (КӀаьнка каьхат яздаьд.)
Алапат
[тоаде | тоаде чура]ГӀаьбартий-черсий йоазув кириллицан ларда тӀа латташ да, укх тайпара куц да цун[4]:
| А а | Э э | Б б | В в | Г г | Гу гу | Гъ гъ | Гъу гъу | Д д | Дж дж |
| Дз дз | Е е | Ё ё | Ж ж | Жь жь | З з | И и | Й й | К к | Ку ку |
| КІ кІ | Кӏу кӏу | Къ къ | Къу къу | Кхъ кхъ | Кхъу кхъу | Л л | Лъ лъ | ЛІ лІ | М м |
| Н н | О о | П п | ПІ пІ | Р р | С с | Т т | ТІ тІ | У у | Ф ф |
| ФІ фІ | Х х | Ху ху | Хь хь | Хъ хъ | Хъу хъу | Ц ц | ЦІ цІ | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | ЩІ щІ | Ы ы | ъ | ь | Ю ю | Я я | І | Іy |
Фонетикеи фонологии
[тоаде | тоаде чура]Мукъаза оаазаш
[тоаде | тоаде чура]ГӀаьбартий меттала 48 мукъаза фонема я[5].
| Лабиал. | Альвеол. | Постальвеол. | Палатал. | Велярные | Увулярные | Фариангал. | Глоттал. | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Юккъера | Латерал. | Массаза хула | Лабиал. | Палатал. | Массаза хула | Лабиал. | Массаза хула | Лабиал. | ||||||
| Мерий | m | n | ||||||||||||
| Эккха | Зовне | b | d | gʷ | gʲ | |||||||||
| Къора | p | t | kʷ | kʲ | q | qʷ | ʔ | ʔʷ | ||||||
| Абр. | p’ | t’ | kʷ’ | kʲ’ | q’ | qʷ’ | ||||||||
| Аффрикаты | Зовне | d͡z | ||||||||||||
| Къора | t͡s | |||||||||||||
| Абр. | t͡sʼ | |||||||||||||
| Фрикативни | Зовне | v | z | ɮ | ʒ | ʑ | ʁ | ʁʷ | ʕ | |||||
| Къора | f | s | ɬ | ʃ | ɕ | x | xʷ | χ | χʷ | ħ | ||||
| Абр. | f’ | ɬ’ | ɕ’ | |||||||||||
| Аппроксиманташ | l | j | w | |||||||||||
| Детталураш | r | |||||||||||||
Мукъа оазаш
[тоаде | тоаде чура]ГӀаьбартий меттала ши мукъа фонема мара яц: /ə/, /a/. Фонетически гонахьенгеи, тохаргацара гӀулакхагеи хьежжа тайп-тайпара ювла йиш йолаш я уж. Юххера 7 оаз хул уж.
ХӀанзарча мукъача оазий системо лоацеи йӀаьхеи мукъа оазаш белгалйоахийт.
Лоаца мукъа оаз шиъ я — /ə/, /a/. Вожаш йӀаьха я.
| Хьалхашкара мугӀ | Юкъера мугӀ | ТӀехьашкара мугӀ | |
|---|---|---|---|
| Лакхера айдалар | /ɪ/ | /u/ | |
| Юкъера айдалар | /e/ | /ə/ | /o/ |
| Лохера айдалара | /a/ | /ɑ/ |
Литературан мотт
[тоаде | тоаде чура]ГӀаьбартий-черсий меттала дукха йоазонхой хиннаб йоазош деш, царех чӀоагӀагӀа гӀорбаьннараш ба:
- ГӀаьбартий литератораш
- Балкарова Фоусат Гузеровна (1932—2009)
- Бештоков Хабас Карнеевич (1943)
- Кешоков Алим Пшемахович (1914—2001)
- Куашев Бетал Ибрагимович (1920—1957)
- Пачев Бекмурза Машевич (1854—1936)
- Сокуров Мусарби Гисович (1929—1990)
- Теунов Хачим Исхакович (1912—1983)
- Тхагазитов Зубер Мухамедович (1934)
- Шогенцуков Адам Огурлиевич (1916—1995)
- Шогенцуков Али Асхадович (1900—1941)
- Шомахов Амирхан Камизович (1910—1988)
- Шортанов Аскерби Тахирович (1916—1985)
- Черсий литератораш
- Абитов Владимир Кадырович (1937)
- Абитов Хизир Яхьяевич (Хезир Яхьяевич) (1941)
- Абуков Халид Кучукович (1900—1937)
- Ахметов Мухадин Худович (1917—2013)
- Бекизова Лейла Абубекировна (1929—2020)
- Братов Габас Мухамедович (1930—2002)
- Гашоков Хусин Ханахович (1913—1983)
- Дышеков Магомет Пшиканович (1902—1942)
- Кохова Цуца Меджидовна (1920—2000)
- Ханфенов Алим Мазанович (1922—2014)
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Перепись населения 2010 года
- 1 2 По данным Ethnologue
- ↑ Гугъуэт Л. Т., Зэхъуэхъу Л. Хь. Адыгэбзэ (Еджэкӏэрэ тхэкӏэрэ зэрызрагъащӏэ тхылъ). — Налшык: «Эльбрус», 1984. — 160 с.
- ↑ Ethnology, т. 5 стр. 31 — 1966, University of Pittsburgh (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам)
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Шагиров А. К. Кабардинский язык // Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах / Ред. коллегия: В. А. Виноградов (предс.), Э. Р. Тенишев (зам. предс.), В. М. Солнцев(†), А. М. Шахнарович]](†), Е. А. Поцелуевский (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН. — М.: Наука, 2001. — Т. 2 (К—Р). — С. 1—11. — XVI, 512 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-011267-4; ISBN 5-02-011268-2. (в пер.)
- Кабардино-черкесский язык: В двух томах. — Нальчик: Институт гуманитарных исследований Правительства КБР и КБНЦ РАН; ИЦ «Эль-Фа», 2006. (Т. I: Создание письменности, фонетика и фонология, морфология, синтаксис. 549 с.; Т. II: Лексика, фразеология, диалектология, устно-поэтический язык, ономастика. 520 с.)
- Карданов Б. М., Бичоев А. Т. Русско-кабардинско-черкесский словарь: 30 000 слов / Под ред. А. О. Шогенцукова; С приложением краткого грамматического очерка кабардино-черкесского языка Б. М. Карданова. — М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1955. — 1056 с.
- Табухов Х. К. Школьный русско-кабардино-черкесский фразеологический словарь. — Нальчик, 1997. — 456 с.
- Апажев М. Л., Коков Дж. Н. Кабардино-черкесско-русский словарь: Около 27 000 слов/ Под ред. Б. Ч. Бижоева. — Нальчик: Эльбрус, 2008. — 704 с.
- John Colarusso The Grammar Of The Kabardian Language, University of Calgary Press, Canada, 1992
- Абитов М. Л., Балкаров Б. Х. Грамматика Кабардино-Черкесского литературного языка, Изд-во Академии наук СССР, М., 1957