Чулоацамага гӀó

Илдарха-ГӀала

Илдарха-Пхье» яхачунгара дӀасалостам ба)
Пхье
Илдарха-ГӀала
Илдарха-ГӀала
эрс: Карабулак
Флаг Герб
Флаг Герб
43°18′23″ с. ш. 44°54′35″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Пхье округ Илдарха-ГӀала
Пхьеда Дидиганаькъан Бориса Ахьмад[1]
Тархьари географии
Йиллай 1859 шера
ХьалхагӀа хинна цӀераш эрсий меттала:
1962 кхачч. — станица Карабулакская
Пхье я 1995
балха посёлок я 1962
гӀала (станица) я 1859
Майда 83,61[2] км²
Лакхал 420[3] м
Ӏалама лоаттам гӀаьххьа шийла тӀуна (Dfa)[4]
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой
Айххал 535 саг/км²
Къамаш гӀалгӀай, нохчий, эрсий
Динаш сунний бусалбаш, православхой
Катойконим илдарха-гӀалой, илдархагӀало
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 87344
Пошта индексаш 386230, 386231
Код ОКАТО 26408000000
Код ОКТМО 26710000001
Номер в ГКГН 0162376

mokarabulak.ru
Илдарха-ГӀала (Россия)
{{{ингушское название}}}
Москоа
Илдарха-ГӀала (ГӀалгӀайче)
Магас
{{{ингушское название}}}
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

Илдарха-ГӀа́ла (я) (эрс: Карабулак) — ГӀалгӀай Мехка ула пхье. Республика лоадам бола пхье я, иззамо цӀи йола пхьен округ а хулаш[6].

ГӀалгӀай меттала пхье «Илдарха-ГӀaла» яхаш я[7][8], цкъаза Элдарха-ГӀала аьнна а язъю из[8], кердача ӀаьдалагӀа Илдарха-Пхье яхаш яздеш а хул[9]. Иштта эрсий меттала мо «Карабулак» язъеш моттигаш я[10], хьагучох, гӀалгӀай цӀи дукха ца лелаярах.

Эрсий меттала пхье «Карабулак» яхаш я, Ӏилманхоша из топоним тюркий метташка ехк: кхара — «Ӏаьржа» яхачохи, булак — «хьаст» яхачохи лоархӀаш. Ишта лоархӀаш хилча, пхьен цӀи «Ӏаьржа хьаст» аьнна маӀан долаш хул эрсий меттала[11]. Кхыча́р яхачох, Илдарха-ГӀалийх Карабулак цӀи тилар оарстхоех йоахача карабулаки яхача цӀерца хоттаденна а да.

Географи

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀай Мехка юккъе улл пхье Шолжа аьрда берда тӀа. Шолжа шахьара юкъ йолча Шолжа-Пхьенах 9 км малхбузехьа ул, Магасах гӀинбухен-малхбоалехьа 22 км гаьна а ул (юкъ  (эрс.) машеннаькъашца йистай)[12].

ЙистегӀа я́да нах ба́ха моттигаш я: малхбоалехьа — Эбарг-Юрт, зӀилбухехьа — Яндаре, малхбузехьа — Пхьилекъонгий-Юрт. ЗӀилбухехьеи малхбузехьеи пхьен округа гӀай да Наьсарен шахьарца, малхбоалехьа — Шолжа шахьарца, гӀинбухехьа — МагӀалбика шахьарца.

Илдарха-ГӀала ше пхьен округа зӀилбухерча даькъе улл.

Илдарха-ГӀалах къулбехьехьа Бакинка бо́да — федеральни трасса  (эрс.) Р217 «Кавказ», гӀинбухехьа аьшкникъ ба бо́даш — Къулбаседа Кавказера аьшкнаькъа  (эрс.) Берса-Пхье  (эрс.)Сипсой-ГӀала яха да́къа, пхьен гӀинбухехьа «Илдарха-ГӀалий тӀара  (эрс.)» аьшкнаькъа разъезд.

Илдарха-ГӀалал къулбехьехьа, Бакинкал дехьа, Хьун дукъ  (эрс.)[таржам де деза]. ГӀинбухехьа массехк километр Ӏолатт АргӀа («Карабулак» лоам, 723 м). Пхьенах зӀилбухен-малхбоалехьа Шолж Эс—Шолж яхача хьарсамах  (эрс.) кхе́т.

Пхьен округа лаьтташ гаьнна гӀинбухехьа Ӏодолх, цудухьа Шолжа атагӀен да́къа чулацарал совгӀа, дӀахо уллача Ӏаьлаха-Чуртен атагӀен да́къа а чулоац. Пхьен округа эггара гӀинбухехьа улла лаьтта Ӏаьлаха-Чуртен хьарсама зӀилбухера берд ба[13].

Мехкал гӀаьххьа тӀуна да (Кёппена классификацех  (эрс.) Dfa). Ӏа лоацеи мелеи да, ахка дӀайхеи дӀаьхеи да. Шера юкъера йоачаний дукхал 663 мм я[4].

ГӀала (станица) йиллар доладеннад 1858-гӀа шу чакхдоалаш, цкъарчоа Эльдырхановская аьнна цӀи тилла лаьрхӀа а хиннад[14] укхаза кӀезигагӀа дале 1847-ча шера денз хиннача Эльдырхановский зоврковна цӀерах (эрс: сторожевой пост)[15], цунна йисте йиллай из гӀала а[16][17]:

«Строящимся в настоящее время на Левом крыле Кавказской линии трём новым станицам, я предполагал бы присвоить следующие наименования:

Станице у поста Эльдырхановского — Карабулакскою…

Станицы эти по окончательном устройстве их, я предлагаю причислить: первую из них — ст. Карабулакскую к 1-му Сунженскому [полку Кавказского линейного казачьего войска  (эрс.)]…»

— Кавказера эскара Керттера баьчча цахиларах аьла Орбелиане  (эрс.) ТӀема министр волча инарал-адъютант Сухозанетага  (эрс.) ГӀалме тӀеи Шолжа тӀеи керда ехкача гӀалий цӀерех лаьца яздаь рапорт. 1859-ча шера аьтинга бетта 18/21-гӀа ди.

1860-ча шера денз Илдарха-ГӀала Тийрка областа ГӀалгӀай округа лоаттаме хиннай (1888-ча шера денз Шолжа отдела лоаттаме). 1874-ча шера хиннача хьалах гӀалий тӀа 227 кови 1454 саги хиннав, православхой кинази ишколи хиннай, мехкадаьтта доахка гӀувнаш хиннай[18]. Брокгаузеи Евронеи энциклопеде дошлорго яхачох (1895-гӀа шу), гӀалий тӀа ва́хаш 1986 саг хиннав, киназ хиннад, ши ишколи (царех цаӀ старообрядций  (эрс.)), 4 пхьоаллеи  (эрс.), 4 хьайреи  (эрс.)[19].

1917-ча шера маьцахлий бетта гӀалгӀаштеи Илдарха-ГӀалий тӀареи, Сипсой-ГӀалий тӀареи, Эбарг-Юртареи гӀазкхаштеи юкъе довнаш хиннад. Хьалхарча дунен тӀеман фронта тӀара цӀаухаш хиннача гӀазкхашца Буро тӀа кӀимарса бетта 6—7-ча деношка хиннача къовсамаш тӀагӀоллада́ хиннад уж. Тов бетта 15-ча дийнахьа царна юкъе машара́ барт баь хиннабале а, дар дийцача цу, хӀаман тӀара доладеннад гӀалгӀаштеи гӀа́лгӀазкхаштеи юкъе цӀий мехкаш БӀорахой тӀема тӀа хинна хӀамаш[20][21].

1920-ча шера денз Илдарха-ГӀала Шолжа гӀазкхий округе хиннай, тӀаккха 1929-ча шера из дӀаяккхарца Нохчий автономе областа́  (эрс.) юкъе́яха́й из[22][23]. 1934-ча шера Илдарха-ГӀалан поселкови совета Илдарха-ГӀала посёлок Нохчийи ГӀалгӀай АО вӀашагӀтохарца Нохч-ГӀалгӀай АОнна  (эрс.) юкъеяхай[22], тӀехьагӀо Нохч-ГӀалгӀай АССРаи́ тӀаккха Шолжа-ГӀалий областа́и  (эрс.), тӀаккха юха Нохч-ГӀалгӀай АССРа́и юкъе хиннай.

Нохч-ГӀалгӀай АССРа Лакхехьарча Совета Президиума 1962-ча шера лайчилла бетта 29-ча ден амарца Илдарха-ГӀала (эрс: станица Карабулакская) Шолжа шахьара  (эрс.) балха посёлкий оагӀатагӀа йиллай керда цӀи а туллаш — рабочий посёлок Карабулак[24].

Советий заман чухьа кӀезиг-кӀезига посёлка къамашцара лоаттам хувцалуш хиннаб — гӀалгӀай сов а бувлаш гӀазкхий кӀезиглуш хиннаб[25][26][27].

1991-ча шера Нохч-ГӀалгӀай АССРа Шолжа шахьаре къамашцара хьал кӀомдийрза хиннад. 1990-ча шера «ГӀазкхий Шолж» (эрс: «Казачья Сунжа») яхача оргкомитета ларда тӀа меттаоттаеш лаьтта́ча Тийрка гӀазкхий бӀун Шолжа отдел хьаяьй А. И. Подколзин атаман кулгалдеш а волаш[28]. Цхьабакъда 1991-ча шера бекарга бетта 1991 года А. И. Подколзин Илдарха-ГӀалий тӀа вийннав — цу тӀа гӀолла эрсий мотт бувцача на́ха  (эрс.) митингаш яьй шоашта кхерамзле Ӏалашъяр дӀа а де́хаш[29]. Цунца цхьана цӀий мехкаш довнах хиннад кӀаларча гӀазкхаштеи гӀалгӀаштеи юкъе — тушола бетта Илдарха-ГӀалий тӀеи, бекарга бетта Эбарг-Юртеи[28] (Эбарг-Юрт нийсденнар къаьстта чӀоагӀа на́халдаьнна хиннад мехка)[29]. Цхьачарна хетачох, 1991-ча шера бӀаьсте хиннар бахьан долаш доладенна ГӀалгӀай Мехкара гӀазкий дӀаахар[30].

1995-ча шера Элдарха-ГӀалийна пхьен статус еннай[31]. Къаьстта йола пхьен округ (шахьара лагӀан йола муниципальни кхоллама статус а йолаш) пхьенна 2009-ча шера мара хьаяьяц[6].

2006—2008-ча шерашка ГӀалгӀай Мехка цхьаццайолча нах бахача моттигашка (Илдарха-ГӀалий тӀа, Сипсой-ГӀалий тӀа, Эбарг-Юрта, ГӀажара-Юрта, Наьсаре, Яндаре) эрсий мотт бувцарашта духьала зуламаш даьд (лелхаргаш лелхаяр, цӀи тохар, герз чудеттар, нах боабар)[32]. Юххера 2007-ча шера аьхкии гурахьеи бӀагал а доалаш массехк нах боабеш моттигаш а хиннай, кхыдола зуламаш а даьд эрсаштеи, силлоштеи  (эрс.), цигаьнаштеи  (эрс.), эрмалоштеи. Масала, Илдарха-ГӀалий тӀа маьцхали бетта 30-ча дийнахьа хьехархо йола В. Драганчук моаташкеи цун цӀагӀара нахи боабаьб (веррига 3 саг), бутт хьалха, кӀимарса бетта Л. Терёхина моаташка хьехархочун цӀагӀарабараш боабаьчул тӀехьагӀа хиннад из (цига а 3 саг вар вийнар)[33]. 2007-ча шера ардара бетта Кортиковийи Немовий фусамерча на́ха́ а дийттад герз 3 саг вувши цхьан кха́лсага́ чов еши[34].

Пхье къахьегаш хиннай Къулбаседа Кавказера исламистий ордингаш. Масала пхьен цхьаццайолча объекташта 2004-ча шера ГӀалгӀай Мехка тӀемахой тӀахьийлха́ча  (эрс.) тӀакхийтта моттигаш хиннай. 2010-ча шера тушолеи бекаргеи бетташка хиннача терактий  (эрс.) серех  (эрс.) Илдарха-ГӀалий тӀа а йоккха террористий акт хиннай.

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
1970[35]1979[36]1989[37]2001[38]2002[39]2003[38]2005[38]2006[40]2007[40]2008[40]2009[40]2010[41]
76608779935427 70031 27931 30033 10034 01134 56835 07335 81830 961
2011[41]2012[42]2013[43]2014[44]2015[45]2016[46]2017[47]2018[48]2019[49]2020[50]2021[51]2022[52]
31 21934 22236 49437 88338 42238 97339 61440 30841 46942 72443 54944 731


Бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча (01.01.2016) пхье 368-ча моттиге хиннай 1115[53] Россе Федерацен пхьешта юкъе[54].

Эрсечен экономиках дӀегӀайоалаяра министерствон  (эрс.) прогнозах пхье вахаш хургва[55]:

  • 2024-ча шера — 40,8 эзар саг
  • 2035-ча шера — 40,92 эзар саг.

ГӀалгӀай Мехка кхоалагӀа йоагӀа Илдарха-ГӀала бахархой дукхалах Наьсареи (125 297) Шолжа-Пхьеи (67 142) яьлча, Мехка нанагӀала йолча Магасал а (15 279) тӀех ба цун бахархой.

Къамашцара лоаттам
Хьисап даь дӀаязбаь шу
2010 шу?![56]
2002 шу?![57]
1989 шу?![27]
1979 шу?![26]
1970 шу?![25]
гӀалгӀай30 060
(97,09 %)
20 232
(64,68 %)
4870
(52,63 %)
3344
(38,55 %)
1399
(18,26 %)
нохчий376
(1,21 %)
10 581
(33,83 %)
189
(2,04 %)
293
(3,38 %)
213
(2,78 %)
эрсий254
(0,82 %)
329
(1,05 %)
3945
(42,63 %)
4727
(54,49 %)
5673
(74,06 %)
другие271
(0,88 %)
137
(0,44 %)
249
(2,69 %)
311
(3,59 %)
375
(4,90 %)
берригаш 30 961 (100 %) 31 279 (100 %) 9253 (100 %) 8675 (100 %) 7660 (100 %)

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхье даьха къамаш ераш да[58]:

КъамДукхал, сагДа́къа
ГӀалгӀай36 65985,18 %
Кхыбараш[59]637814,82 %
Берригаш43 037100,00 %

Моттигера шедоалдар

[тоаде | тоаде чура]

Республика лоадам бола пхье  (эрс.) моттигера шедоалдар долаш хиларга хьежжа иззамо цӀи йола город Карабулак яха муниципальни кхоллам кхоллаш я пхьен округа статус а йолаш, кхыйола нах баха моттиг чуйодаш а йоацаш[6].

Моттигерча шедоалдара маьженех да[60]:

  • Пхьен округ Илдарха-ГӀалий хоржаш йола викала маьже — Пхьен округ Илдарха-ГӀалий пхьен совет;
  • Пхьен округ Илдарха-ГӀалий лакхехьара дарже вола саг Пхьен округ Илдарха-ГӀалий пхьеда́ ва, из пхьен совето хорж шоаех, пхьен совета тхьамадан гӀулакхаш кхоачашдеш ва из;
  • Пхьен округ ИлдархӀа-ГӀалий кхоачашдеш-амардеш йола маьже Пхьен округ Илдаржа-ГӀалий Моттигера администраци я.
Пхьен совета тхьамада, пхьен округа да́
  • Ганиев Закречун Мухьмад (2011—2019)
  • Китенаькъан Ювназа Яхьья (2019)
  • Мартазанаькъан Ӏадл-Мажита Мухьмад (2019-ча шера денз)
Администраце дай (пхьедай)
  • Бариев Ӏадразкъий Мухьмад (2012—2014)
  • Янданаькъан Ӏалихана Муслим (2014—2016)
  • Битенаькъан Ӏийса Ахьмад (2016—2019)
  • Осканаькъан Мухьмада Мухьмад-Башир (2019—2023)
  • Дидиганаькъан Бориса Ахьмад (2023 шера денз)

Илдарха-ГӀалий тӀа йоал ГIалгIай Мехка паччахьалкхен гойташ йолча исбахьалений музей[61].

Экономика

[тоаде | тоаде чура]

Советий замалахьа посёлок Илдарха-ГӀалий тӀа болх беш заводаш хиннай: екъача реагентийи (КЗХР, Карабулакский завод химических реагентов), асфальтобетонеи, газобензинеи (КГБЗ, Карабулакский газобензиновый завод). «Сунжанефть» яхаш мехкадаьттеи гази йоаккха урхале а хиннай болх беш. Илдарха-ГӀалий тӀа промышленно мехкадаьтта 1950-гӀа шераш долалуча хана да́ха доладаьд. Из доаха моттигаш дегӀайоалъяр тӀехьагӀа Социализма Къахьегама Турпал  (эрс.) хургволча А. Д. Катасонова  (эрс.) да́къа ла́царца дӀахьош хиннад. 1960—1970-ча шерашка мехкадаьтта даккхар совдаьнна хиннад[62].

Советаш е́хачул тӀехьагӀа пхье болх беш хиннай е предприятеш: ООО «Химреагент» (КЗХР ларда тӀа хьаяьй), Илдарха-ГӀалий тӀара аьшкабетона хӀамай, ши асфальт хьаю завод, мехкадаьттеи газеи цӀенду завод, гӀишлош еча кхоачама комбинат. Мехкадаьтта цу хана а доаккхаш хиннад. Нувхех кхоачам беш йола завод хиннай хьалъеш. Юртбоахама даькъе йоккхий предприятеши, наьха шоай фермай боахамаши хиннад[63][62].

2013-ча шера бекарга бетта 10-ча дийнахьа Эрсече йоккхагӀйола хьоара́ оарда комплекс хьайийлай гӀалий тӀа[64]. 2014-ча шера, шу долалуш — теста ражахи, тӀаккха аьхки — ший ма болчча низагӀа, картона хӀамаш хьаеш йола фабрика дӀахийцай[65][66].

Транспорт

[тоаде | тоаде чура]

Аьшканаькъа транспортах Илдарха-ГӀалий тӀара  (эрс.) разъезд я, из йоал Берса́-Пхьера  (эрс.) цхьа никъ бо́даш долча тупикови гана тӀа. Илдарха-ГӀалий тӀарчул хьалхагӀа йоагӀаш йола йоккха станци Наьсарен возгале я, тӀехьа йоагӀар — Сипсой-ГӀалий тӀаръяр (укх гана тӀа тӀеххьара я, хӀана аьлча Шолжа-ГӀалий тӀа бо́даш бола аьшканикъ вӀашагӀбаьккхаб). Цудухьа аьшканаькъ тӀа гӀолла Наьсарера мара воагӀалац, из а — мухь кхухьаш мара болх беш бац, наькъахой дӀахьакхувлара къайла ба из (цу тайпара никъ укх наькъа даькъ тӀа цахилар бахьан долаш). Илдарха-ГӀалий тӀара разъезда эггара чӀоагӀагӀа баьржа бола подъездной наькъай  (эрс.) маза ба ГӀалгӀай Мехка мел йолча аьшканаькъай станцашта юкъе. ГӀалгӀай Мехка даьккха а даьккха аьшканаькъашца дӀахьакхухьаш дола мехкадаьтта дукхагӀча даькъе Илдарха-ГӀалий тӀарча разъезда́ чакхдувл[67].

Машенашца хан-ха́ннахьа дӀахьакхувлар транзитни автобусашцеи таксешцеи хулаш да. Керттера дукъ тӀалатт Наьсаре—Шолжа-Пхье яхача транзитни маршрута́и, Наьсаре-Шолжа-ГӀала яхачоаи. ДӀахьакхувлаш бараш ГУП «Ингушавтотранси» шоай лоӀаме бола лаллархойи ба. Иштта гӀулакхерча на́ха́ лаьрхӀа́ транспорт а я ле́лаш[67].

Хоам боаржабу гӀирсаш

[тоаде | тоаде чура]
  • «Керда Ха» — пхьен хӀара кӀирара газет[71].

ГӀалахой

[тоаде | тоаде чура]

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. Главная страница (эрс.). mokarabulak.ru. официальный сайт города Карабулак.
  2. База данных показателей муниципальных образований. Республика Ингушетия. Общая площадь земель муниципального образования (эрс.). www.gks.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 14.08.2025.
  3. Лист карты K-38-30 Орджоникидзе. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1984 год. Издание 1988 г.
  4. 1 2 Климат Карабулака // Climate-Data.org. ru.climate-data.org (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 14.08.2025.
  5. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 годаМ.: Росстат, 2025.
  6. 1 2 3 Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (эрс.). docs.cntd.ru.
  7. ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг, 2016, оа. 24.
  8. 1 2 Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
  9. Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.
  10. Оздоев, 1980, оа. 831.
  11. Твёрдый А. В. Кавказ в именах, названиях, легендах: опыт топонимического словаря. Краснодар: Платонов И., 2008. 432 с. С. 163.
  12. Согласно сервису Яндекс. Карты (эрс.). yandex.ru.
  13. Росреестр. Публичная кадастровая карта (эрс.). pkk5.rosreestr.ru. Архиве диллад 2020 шера тушола 13 дийнахьа.
  14. Фадеев Р. А.  (эрс.)Записки о кавказских делах. О водворении новых станиц и распространении казачьего населения // Фадеев Р. А. 60 лет Кавказской войны. Письма с Кавказа. Записки о кавказских делах. М.: ГПИБ, 2007. (эрс.). www.vostlit.info.
  15. Фонды Архивного управления Правительства Чеченской Республики. Опись № 2кс РГВИА. № 129. План Эльдырхановского поста с окрестностями. 1847 г. (эрс.). arhiv-chr.ru.
  16. Сборник документов и материалов, 2020, оа. 239: Документ № 150 «Копия с отношения Главнокомандующего Кавказской армией военному министру о строительстве новых станиц на Сунже и Камбилеевке. 8 февраля 1859 г., № 185» (РГВИА Ф. 38. ОП. 7. Д. 371. Л. 5—5 ОБ.).
  17. Сборник документов и материалов, 2020, оа. 240 Документ № 153 «Рапорт за отсутствием Главнокомандующего Кавказской армией генерал-адъютанта князя Орбелиани Военному министру генерал-адъютанту Сухозанету о наименовании новых станиц, строящихся на Камбилеевке и Сунже. 18/21 июня 1859 г.» (РГВИА Ф. 38. ОП. 7. Д. 371. Л. 15—15 ОБ.).
  18. Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. Н. Зейдлицем  (эрс.). — 1879. — C. 444.
  19. Карабулакская станица // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). СПб., 1890—1907.
  20. Цуциев А. А. Осетино-ингушский конфликт (1992—…): его предыстория и факторы развития / Историко-социологический очерк. — М.: Росспэн, 1998. — 200 с. — С. 49. (эрс.). www.iriston.com.
  21. Полян П. М.  (эрс.) У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925) (эрс.). www.demoscope.ru.
  22. 1 2 Историко-юридические аспекты определения административной границы между Чеченской Республикой и Республикой Ингушетия (эрс.). Грозный-Информ  (эрс.) (10 бекарга 2013).
  23. Постановление президиума Всероссийского центрального исполнительного комитета № 170 «Об упразднении Сунженского округа Северо-Кавказского края» (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар) (4 саькура 1929). Архиве диллад 2024 шера ардара 8 дийнахьа.
  24. Об изменениях в административно-территориальном делении РСФСР // Ведомости Верховного Совета РСФСР. — 1962. — декабря 30 дийнахьа (№ 52).
  25. 1 2 Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1970 года (эрс.).
  26. 1 2 Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1979 года (эрс.).
  27. 1 2 Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1989 года (эрс.).
  28. 1 2 Станица Иноземцево. Иноземцевская казачья община. Хронология Терского казачества современности (эрс.). cossackinozemcevo.ru.
  29. 1 2 Ш. Асуев. Как это было. Часть 1: Так начиналось (май 1988 — август 1991) (эрс.). chechenlaw.ru.
  30. Цуциев А. А. Осетино-ингушский конфликт (1992—…): его предыстория и факторы развития / Историко-социологический очерк. — М.: Росспэн, 1998. — 200 с. — Гл. 2.1. Историко-идеологические построения: содержание ингушского «радикализма» и осетинского «консерватизма». (эрс.). www.iriston.com.
  31. Изменения в административно-территориальном устройстве субъектов Российской Федерации за 1989—2002 годы (эрс.). www.perepis2002.ru.
  32. Владимир Писаренко, председатель правления «Славянского союза Осетии». Убийства в Ингушетии // ООО «Собор Русского Народа», 19.09.2008 (эрс.). srn.su.
  33. Николай Гритчин, Елена Строителева. Опять убивают русских учителей // Известия, 03.09.2007 (эрс.). izvestia.ru.
  34. Лариса Ионова. Ингушетия: убийство русской семьи в праздник Ураза-Байрам — явная провокация // Российская газета, 15.10.2007 (эрс.). www.rg.ru.
  35. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  36. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  37. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 22.08.2011.
  38. 1 2 3 Народная энциклопедия «Мой город». Карабулак (город)
  39. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
  40. 1 2 3 4 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2013.
  41. 1 2 Оценка численности населения 2010-2013 (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 23.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2014.
  42. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.05.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.05.2014.
  43. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов) (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 16.11.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 16.11.2013.
  44. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
  45. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
  46. Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.08.2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 8.08.2016.
  47. Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
  48. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
  49. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  50. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
  51. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.04.2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  52. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
  53. с учётом городов Крыма
  54. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Таблица «21. 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга хинна пхьешкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
  55. Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) (эрс.). www.spsss.ru.
  56. ВПН. Том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия (эрс.). Архиве диллад 2016 шера тушола 6 дийнахьа.
  57. Этнокавказ. Национальный состав населения Ингушетии по переписям 1926—2010 годов (эрс.).
  58. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения Кабардино-Балкарской Республики, городских округов и муниципальных районов (эрс.).
  59. маӀарлой (2), гӀозлой (6), Ӏарбий (1), эрмалой (2), гӀумкий (4), гӀазгӀумкий (2), немций (1), фаьрсий (1), эрсий (182), татрий (1), украинхой (1), нохчий (207), къаманга шоаш бехкара кхыдола жоп деннараш (5), къаманга бехкаш бац (15), Хьисап деча листашка къаманга бехкар хьоахадаь доаца нах (5948)
  60. Устав муниципального образования «город Карабулак» (эрс.). docs.cntd.ru.
  61. Культура регионов России. Государственный музей изобразительных искусств Республики Ингушетия (эрс.).
  62. 1 2 Коммуникационное агентство «Партнёр плюс». Наши лица: Ингушетии 20 лет (спецвыпуск). Города: Скромное обаяние Карабулака (эрс.). right-partner.ru.
  63. Карабулак (эрс.). bigenc.ru. // Большая российская энциклопедия  (эрс.).
  64. В Ингушетии открылся крупнейший в России мукомольный комплекс // Аргументы и Факты. Ставрополь, 11.04.2013 (эрс.). www.stav.aif.ru.
  65. В Ингушетии начала работу фабрика по производству картонажных изделий // ИА REGNUM, 3.02.2014 (эрс.). regnum.ru.
  66. Фабрика по производству картона открыта в Ингушетии // Unipack.ru, 9.06.2014 (эрс.). news.unipack.ru.
  67. 1 2 Программа комплексного развития транспортной инфраструктуры города Карабулак на период 2016—2028 годы (эрс.). mokarabulak.ru.
  68. Мусульманские организации в РФ. МРО «Духовная община мусульман г. Карабулак» (эрс.). Архиве диллад 2019 шера саькура 9 дийнахьа.
  69. Мечеть имени Магомеда-хаджи Тимурзиева // Портал «Национальный туризм» (эрс.). www.russia-open.com. Архиве диллад 2019 шера саькура 9 дийнахьа.
  70. Карабулак. Церковь Казанской иконы Божией Матери (эрс.). Соборы.ру. Народный каталог православной архитектуры.
  71. Газета «Керда Ха» (эрс.). Официальный сайт Администрации города Карабулак.

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). 1000 экз. ISBN 978-5-98864-060-8.
Дошлоргаш

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]