Чулоацамага гӀó

Доакъашхо:Тоадархо/ШарӀа

Википеди материал

ИСЛАМ
Ислама пхи бӀоагӀа
Имана бӀоагӀий
Тархьари викалаши
Ди лелабар/Ӏомабар
Культуреи юкъарлеи
Хьажа иштта
Ков «Ислам»     Category     Викицитатник     Викитека     Викихоамаш     Викиларма

ШарӀа, иштта Шари́Ӏат (да) (Ӏар. شريعة‎ — ма дарр. [нийса] никъ, деран тайпа‎) — Ӏакъидата бух булаши, динцара эхьи, дуненах бола кхетами оттабеш бола тӀадилларий гуллам. ШарӀан тӀадиллараш КъорӀацеи Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна, суннатацеи чӀоагӀдаь да. Бусалба сага вахара мел дола хӀама леладу шарӀано.

Къаьнара ахча, Ӏарбий меттала даь йоазош.

Терминологи

[тоаде | тоаде чура]

ШарӀа яха термин Ӏарбий شريعة‎ яхача деша тӀара йоагӀаш я[1]. ГоттагӀча маӀане цунца кхетаду Дала хьаьналдаьри, хьарамдаьри, цун закони, бусалба наха тӀадилла́ри, иштта шерагӀча маӀане нийсхо кхетаю цунца[2].

ШариӀат яха дош Къуръана аяташка хьоахадеш да[3], цунца ловш да АллахӀа язбаь бола нийса никъ, цу шарӀанца дика кхоачаргда царга, Ялсмале а гӀоргба. Ш-р-Ӏ яхача овланца дувзаденна да цун юкъара маӀан, из Къуръана тӀа «закон долаш дӀаоттаде, тӀадилла, декхарийла де» яхача маӀанашка леладеш да[4][5].

Цу дешаца дустлуш дола дешаш закон дувцача хьоахадеш да кхыча пайхамарий йоазонашка а, масала Мусай[6]. Кердача шарӀа да́рца керда хьукамаш а эттад, цхьадола хьалха хиннача умматий хьукамаш дӀа а даьхад[2][2].

ХӀанзарча бусалба идеологе шарӀа яха термин исламият яхача дешаца лелаю (бусалба), цунца ловш да Далла Ӏаьса воацаш вола саг тӀехьаваза везаш дола бусалба законаш. ШарӀанга гӀолла хьеж бусалба саг массадолча хӀаманга, цудухьа шарӀанца вахара кеп а кхетаду, массайола вахара оагӀонаш чулоацаш йола: дин, цӀагӀара, гӀулакха-оамала, кхела. Цу тайпара маӀан долаш лелаю шарӀан законаш яха термин а[5]. Элчан ﷺ хьадисаш АллахӀа лоӀамца хиннад, АллахӀа хьалха нийса а долаш[7][2].

ШарӀа леладеча хана цун кхетам къоастабеча хана иштта кхыйола терминаш ца лелайича а валац. Цу терминех да хьукам яха дош — моллагӀча хаттара тӀагӀолла баь соцам, цу хаттара тӀагӀолла хета дезар, цунга хьежжа леладе дезар. Хьукамаш арадоахача хана шариӀат Къуръана тӀеи хьадисаш тӀеи иджма́Ӏа́и тӀатовжаш арадоах, иштта царна тӀагӀолла даьча дистара́ а (къияс)[2][5].

Шоаш бусалба динга ехкаш йолча тайп-тайпарча тоабаша шариӀат бе-бе кхетаду. ЗоахӀирий лостамагӀа болчар шарӀанца кхетадеш дар хиннад духхьал Къуръана тӀеи сунната тӀеи гучахь къаьгга яздаьр (катият ад-даляля). Цхьабакъда сунната охӀлоех болча наха дингахь ховш долчунца хьукам де йиш йолга оалаш хиннад — иджтихӀад. ШариӀат цхьа моллагӀа йолча заманна лаьрхӀа дац — бусалба ва аьнна ше хетачо шариӀат къематди даллалца латта дезаш дола законаш лоархӀ зама-хьал хувцаденна дале а, латта дезаш дола[5].

ШарӀа дӀадехаш дола леламаш. Мальдиваш, 2014 ш.

ШарӀан бокъоний классификаци

[тоаде | тоаде чура]

ШарӀан соцамаш тайп-тайпара доакъош да, царех да, масала, АллахӀа Ӏибадат мишта де деза яхараш, кхыдараш да наха юкъера юкъамоттиг мишта лоаттае еза, царна юкъера гӀулакх мишта хила деза хьадувцараш, иштта тайп-тайпарча Ӏамалех, бехкамаш дохадарах дола таӀазар дар дувцараш а да[2]. Къуръана тӀа дукха дувц Ӏибадат, хӀана аьлча Ӏибадат дарца саг бусалба хилар е цахилар къоасталуш да эггара хьалха. Ӏибадатаца дувзаденна да тавхьийд. Ишта дукха ца дувце а, наха юкъера юкъамоттигаш ювца хьукамаш а да лелаш. ШарӀано тайп-тайпарча хаттараш тӀагӀолла де-мотта дезар белгалдаккхарал совгӀа къаьстта методологи а Ӏоюлл цунна тӀагӀолла хьукамаш арадаха йиш хургйолаш[5].

ШарӀанна чудоагӀаш да иштта Ӏакъидат а — хӀара бусалба теша везаш дола хӀамаш, иштта ахлаькъ а — хоза гӀулакх. Цудухьа шарӀано дега чу доаллачоа а тӀера хьагойтача гӀулакхашта а доалду[5].

ШарӀа цӀаьхха этта дац. Из отташ а, цхьадола хьукамаш хувцалуш а хиннад Пайхамар ﷺ дийна волча юкъа. Дукха фикъхӀан (законий) хьукамаш белгалдаьхад бусалба нах Маддане гулбенначул тӀехьагӀа. Цу хана белгалдаьхад мах барах а, саг йитарах а, ирс эцарах а, базарах а, гӀоазотах а, машар барах а кхычох а дола хьукамаш. Уж деррига хӀамаш Элчан ﷺ сунната тӀа белгалдаьккха да[2].

ШарӀеи фикъхӀеи

[тоаде | тоаде чура]

Ислама долалуш долча хана хьалхарча замангахь фикъхӀанца ловш хиннар дин кхетадар хиннад. Кастта ха-зама йоалаш цун маӀан хувцаденнад: цунца кхетаде баьнна духхьала гӀулакхашца-Ӏамалашца дувзаденна хӀамаш. ТӀаккха шарӀанца кхетабеш хиннар ба АллахӀа ший лаьшта язбаь бола нийса никъ[8].

Кастта фикъхӀанца кхетаде баьннаб шариӀат довзар[9].

ШарӀа воахьеца десса да. ШариӀат доагӀаш да АллахӀа Элчангара ﷺ, цхьаццадола хьукамех бола кхетам асхьабий эргаш хиннаб. Цар мутаӀаламаш тӀагӀолла уж хьукамаш эргаш хилар латташ хиннад, тайп-тайпара хьукамаш арадаьха болча Ӏаламнаьха шоай никъ а хьахулаш хиннаб — мазхӀаб, кастта хӀара муджтахӀида (соцамаш деш волча сага) ше-ший мазхӀаб отташ хиннад. БӀаьшераш дӀаухаш мутаӀаламаш тӀакхеташ-тӀерабувлаш цхьадола мазхӀабаш дӀа а дувлаш царна когаметта кхыдараш овтташ хиннад[9].

ХӀанз шарӀа леладар

[тоаде | тоаде чура]
ФикъхӀан бокъонаш бусалба динга бехкача мехкашка лелаяр:

     Светси законаш латта мехкаш      ШарӀанца цӀенца дувзаденна хӀамашта мара кхел йиц      Деррига вахар шарӀанца хилар кхайкадаь да

     ШарӀа леладар регионага хьежжа эргаш да

Таханарча дийнахьа конституцеш вӀашагӀъехкача хана цунна цхьадола шарӀан оттамаш юкъедехкар а кхайкаду паччахьалкхенаш[9].

Таханарча дийнахьа шарӀеи фикъхӀеи паччахьалкхенашка шоашта хьашт долча тайпара кхета а ду, хувца а хувц[10].

ШарӀано бусалба сага массайола оагӀонаш чулоац, бусалба саг цу хӀаманна раьза а волаш из тӀаийца къоабалде дезаш ва[10].

Карарча хана шоаш исламга бехкача наьха дукхагӀа баьржа латтарех массехк лостам ба фикъхӀан (мазхӀаб): хьанбалий, шафиӀий, маликий, хӀанафий, джаӀфарий[11].

ШарӀа массанахьа цхьатарра латтац леладар теркал деш хилча. СаӀудий Ӏарбий мехка законий бовхамаш дувцаш хилча, шарӀа мара хьоахадиц. Шаьмеи, Ливанеи цхьадолча Африкан мехкашкеи паччахьалкхен бехкамаш дохадари, бӀорахошта юкъера юкъмоттиги светски законашка хьежжа къоастадеш да, тӀаккха ирс эцари, мах бари, йитари, сагӀа-загати ислама оагӀорахьара леладеш да яхаш да. Туркехьеи Хьалхарча Азеи алхха светски закон мара леладиц а тӀаийца леладеш да шоаш[12].

ШарӀан бовхамаш

[тоаде | тоаде чура]

ШарӀа Къуръана тӀеи сунната тӀеи хьоадаьр да. ШарӀан бовхамашта тӀакхеташ да иштта асхьбаша барттайна даь соцамаш, хӀана аьлча цар кхетам царна тӀехьа мел баьхкарий кхетамал тӀех хиннилга лоархӀ, цудухьа цар барттайна лаьтта хӀама кхы вешта хинна хила йиш йоацилга лоархӀаш да. Цул совгӀа шарӀан хьукамаш арадоахача хана цу хьалха Ӏохьоахадаьча бовхамашта тӀакхеташ да къияс — из да кхыдола керда хаттар эттачул тӀехьагӀа хьалха техка Ӏодиллача хьукамашца из хаттар диста а диста, цу хьукамашка хьежжа керда хьукам арадаккхар. Цхьадола шарӀан соцамаш хьалха Ӏарбаша им дилалехь ЖахӀила хана хинна хӀамаш дуташ дингахь дӀачӀоагӀдеш а хинннад — из закон долаш дӀаэттад АллахӀа ишта аьннандаь[12]. Шоаш бусалба лоархӀача шиӀаша къияса когаметта шоай имамашта хетар а хьадисаи Къуръанаи гаргакхувл хьукамаш арадоахача хана[12].

МазхӀабаш даржар

МазхӀабаш

[тоаде | тоаде чура]

Таханарча дийнахь шоаш исламага бехкаш бола нах дукхагӀа мел йолча хана шоаш цхьан фикъхӀан мазхӀабага бехкаш хул. ХӀанз диса латтачарех да хьанбалийи, шафиӀийи, маликийи, хӀанафийи мазхӀаб. Хьанбала мазхӀабагахь чӀоагӀа лоадам болаш да хьадиса, сунната тӀатовжаш хилар. Сунната духьала дар дуташ а да. ТӀаккха хӀанафий мазхӀабагахь ишта дац — цига шоашта хетар хьалхадоахаш хул каст-каста наха сунната духьала дале а, цудухьа кхыча мазхӀабий наха ахӀлю р-роъйи оал царех — шоашт хетачун охлой аьле. МазхӀабаш тайп-тайпарча лаьтташ даьржа да. ДукхагӀа бола хьанбала мазхӀабага бехкараш Ӏарбий ахгӀайрен тӀа бах — СаӀудий Ӏарбий мехка. Маликий ГӀинбухерчеи Малхбузерчеи Африке ба. ШафиӀий ХӀиндонезехьеи, Малхбоалехьарча Африкеи, Ӏарбий ахгӀарен зӀилбухеи иштта гӀинбухерча Мисаре ба. Эггара чӀоагӀагӀа даьржар да хӀанафий мазхӀаб, цу динах ба дукхагӀа мел дола тюркий къамаши, хӀиндийи, Пакистана охлойи[13].

ШиӀаша шоашта дагадеха шоай хӀамаш да латташ[13]. Цар цхьа мазхӀаб мара дац джаӀфарий мазхӀаб аьнна цӀихеза дола[11].

ШарӀан хьукамаш

[тоаде | тоаде чура]

ФикъхӀах долча жайнашка еррига Ӏамал даржашта екъ: фараз, ваджиб, суннат, мандуб, мустахьабб, мубахь, джаиз, макрухӀ, хьарам[14].

  • Фараз — къаьгга дино тӀадилла дола хӀамаш. Фараз декъалуш да фараз аль-Ӏайн яхачоаи — хӀаранечоа фараз дола хӀама, фараз-кифаят яхачоаи — цхьаццачар кхоачашдича кхычарна тӀера дӀадоалаш дар[15].
  • Ваджиб — фараз мо чӀоагӀа деце а, тӀадилла хьаде дезаш дола хӀамаш. Ваджиб ца дича кераста хилац, амма къа даьлга хул хӀаьта а[16].
  • Суннат — Пайхамара ﷺ суннат дола хӏамаш. Каст-каста суннат аьнна белгалдоах дича маьл болаш, цадичп къа доауп хӏамаш. Суннат белгалдоах гӏойри муаккадатти (мустахьаб) — наг-нагахь Элчано ﷺ леладаь хӏамаш, иштта суннат муккадати — Элчано ﷺ даим хьа а деш наггахь мара дуташ хиннадоаца хӏамаш. Суннат муаккадат ца деш бусалба саг ца ӏийча бакъахьа ва[17].
  • Мандуб — дича хоза дола хӏамаш: камоаршал, эзделца хилар, сагӏа далар, эгӏаз ца ахар[18].
  • Мубахь — шарӏано могадаь дола хӏама. Е дича маьл а хилац царех, е ца дича къа а хилац[19].
  • Макрухӏ — во лаьрхӏа, ца дича дикагӏа дола хӏамаш. Хӏанзаарча терминологех дича къа ца хулаш, ца дича маьл хулаш дола хӏамаш[20].
  • Хьарам — дича къа хула хӏамаш, дийхка хӏамаш. Цунна духьал да хьаьналдар — де йиш яр[21].

Уммата пайда хургболаш а, сага шийна пайда хургболаг а сага деш долча таӏазарах ӏарбий меттала ӏукъу́бат (Ӏар. عقوبة‎) оал. Таӏазар хоржар къаьда ва, цу хьал тахка а техке, шарӏанна тӏагӏолла таӏазарах хьукам ду. Таӏазар Къуръаном суннатои ма яххара де дезаш да. Таӏазар даьча хӏаманга хьежжа чӏоагӏагӏа е мелагӏа хул[22].

Таӏазар кхаь тайпара хул: соцадеш дола таӏазар (хьадд), чӏир лехийта таӏазар (къисоас, дийят, каффарат, ирсах ваккхар), иштта хьокхам хулийта таӏазар (таӏзир, цу тара доагӏа гӏалгӏай дош)[22].

  • Хьадд — умматагахь бохам беш долча къиношта дола таӏазар. Цу къиноех да зина́, сага́ доацар тӏадахьар, корта бохабу малар малар, къоал дар. Цу къиноех гӏод тохаш а, шод етташ а, набахта чуволлаш а, кхерий дийтта вувш а хул даьча къанага хьежжа.
  • Чӏир лехийтача таӏазарех да: къисоас (пхьа лехар), дийят (хьелам), каффарат, ирсах ваккхар. Цу тайпара таӏазар ду сага могашала е вахара духьала хӏама дича. Лаьрххӏа волаш саг вийча, маьри ву. Цаховш саг вийча маьречо хьелам дӏалу — дийят, цун боарам ба 100 инкал (таханарча ахчах массехк миллион сом) .
  • Таӏзир — наха зулам деш, царна хало еш долча хюаманх таӏазар дар. Цу зуламех да на́ха́ юкъера низам дохадар, царна юкъера хьал хӀаччийдаккхар, наха тийшаболх бар, уж Ӏехабар. Цу зуламех гӀод тохаш а, набахта чуволлаш а, мехках воаккхаш а, шод етташ а моттигаш хул. Хийла хьехам барца къасташ а хул гӀулакх[22].

Дунен тӀа шарӀа ца дезаш дукха кераста нах ба. Кераста наха дезац шарӀа, хӀана аьлча из юкъедоаладича цар хьал эшалу бусалба дино бусалба нах хьалхабоахандаь. ШарӀанна тӀатовжаш Нигере юкъедаьха цхьадола законаш бахьан долаш наха юкъе эгӀам-цабезам эттаб, Судан екъаялар а из бахьан долаш хиннад. Цхьайолча моттигашка, масала, ГӀинбухерча Американ цхьайолча юрисдикцешка шарӀа леладара́ бехкамаш юкъедоаладаьд «дин е кхыча паччахьалкхений законаш юхасовцадар» аьнна бахьан а даьккха. ШарӀа вӀашкадоагӀаш дац е демократеца а — закон АллахӀа де́гӀар хила деза на́ха́ дагаде́ха́р а доацаш, е сага бокъонашца — лораде дезар эггара хьалха АллахӀа хьакъ да, цул тӀехьагӀа мара дац сага хьакъ, е уйлай кортамукъаленца а — динна духьала мел дола къамаьл соцадеш да шарӀанах, е хӀанзарча банкашца —ахча тӀара йоал ийъяр доккха къа да[23][24][25].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ S̲H̲ARĪʿA. Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.08.2020.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Али-заде, 2007.
  3. ↑ аль-Джасия 45:18
  4. ↑ аз-Зухруф 43:13
  5. 1 2 3 4 5 6 Сюкияйнен, 1991, оа. 292.
  6. ↑ Аш-Шура 42:13
  7. ↑ ан-Наджм 53:3, 4
  8. ↑ Сюкияйнен, 1991, оа. 292-293.
  9. 1 2 3 Сюкияйнен, 1991, оа. 293.
  10. 1 2 Сюкияйнен, 1991, оа. 294.
  11. 1 2 What is Sharia law? What does it mean for women in Afghanistan?. BBC (19.08.2021). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 20.11.2025.
  12. 1 2 3 Кругосвет, стр. 1.
  13. 1 2 Кругосвет, стр. 2.
  14. ↑ Сюкияйнен, 1991, оа. 282.
  15. ↑ Сюкияйнен, 1991, оа. 252.
  16. ↑ Али-заде, 2007, Ваджиб.
  17. ↑ Али-заде, 2007, Сунна.
  18. ↑ Сюкияйнен, 1991, оа. 158.
  19. ↑ Сюкияйнен, 1991, оа. 168.
  20. ↑ Сюкияйнен, 1991, оа. 153.
  21. ↑ Сюкияйнен, 1991, оа. 274.
  22. 1 2 3 Али-заде, 2007, Укуба.
  23. ↑ Islamic Foundations of Religious Human Rights // Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives. — 1996. — P. 337–59. — ISBN 978-9041101792.
  24. ↑ (2004) «Religion, State Power, and Domestic Violence in Muslim Societies: A Framework for Comparative Analysis». Law & Social Inquiry 29 (1): 1–38. DOI:10.1111/j.1747-4469.2004.tb00329.x.
  25. ↑ Al-Suwaidi, J. (1995). Arab and western conceptions of democracy; in Democracy, war, and peace in the Middle East (Editors: David Garnham, Mark A. Tessler), Indiana University Press, see Chapters 5 and 6; ISBN 978-0253209399Ло:Page needed

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Ло:ВТ-ИЭС
  • Шариат / Ибрагим Т. К. // Ошибка: не задан параметр |заглавие= в шаблоне {{публикация}}. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—. — С. 697—698. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 34).
  • Сюкияйнен Л. Р. аш-Шари‘а // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 292-294. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.

ТӀатожвамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Шариат

Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Доакъашхо:Тоадархо/ШарӀа&oldid=70805»