Доакъашхо:Тоадархо/Хьонк

Тоадархо/Хьонк
Тоадархо/Хьонк
	; Хьонка къона лордаш
Ӏилман классификаци
	ЦӀа: Эукариоташ Доалаче: БаьцовгӀаш Ралс: Зиза хула Класс: Цхьа дакъа дола ТӀехъаргӀа: Lilianae АргӀа: Спаржа зизай Дезал: Амариллиса КӀалдезал: Хоха Триба: Хоха (Allieae Dumort., 1827) Ваьр: Хох Кеп: Тоадархо/Хьонк
Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи
	Allium ursinum L., 1753
Синонимаш
	хьажа текстага
GRIN	t:2413
TPL	???

Файл:Черемша. Камчатка.jpg

Хьонк. Камчатка

Хьонк (лат: Állium ursínum, эрс: черемша́)^[⇨] — дукха шерашка дахаш дола баьца баьцовгӀа. Хьонк Хоха (Allium) ваьрах кеп я.

БаьцовгӀа шера яьржа я Эрсечен дерригача доазон тӀа, Йистерча ГӀинбухе (эрс.) (гӀа. ца лаьрхӀача, иштта Европе а хьатӀахул, цул совгӀа Азе цхьайолча доакъошка а^[1].

Хьонк буаш а, лоралгахь лелабеш а ба. Цу гӀулакха акха багӀа хьонк а гулбу, дӀа а бу^[2]. ГӀалгӀай даара юкъе лоадам бола дакъа лоац акха гулбаьча хьонко.

Хьонк къаьстта йола статус йолаш я, цхьайолча Эрсечен областашка а кхыча мехкашка а дӀабала кхерам бола баьцовгӀа я аьнна листамашка дӀаязбаь а ба^[3]^[4].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала хьонк яхача дешал совгӀа иштта кхы а ши дош да: оаргами шуви. Оаргам оал мошача хьонках, шув оал кхаьчачох. Кхоккхе а дош фу овла болаш да ховш дац.

Эрсий меттала черемша аларал совгӀа кхы а кхыйола эршаш а я: колба, медвежий лук, дикий чеснок»^[5]^[6]^[7]. Терко тӀаозачох да «черемша» яха дош тюркий сарымсак яхача дешаца дувзаденна хилар (тур. sarimsak, Ло:Lang-tr2, гӀозл. sarimsaq, тат. сарымсак, каз. сарымсақ, гӀиргӀ. сарымсак, Ло:Lang-mn). Цу деша тӀара доагӀаш да саьмарсаькх яха гӀалгӀай дош а. Черемша яха дош хувцадалар цхьан цок оалача диалектага гӀолла чудаьнна хила дезаш да^[6].

Ӏилман цӀера лат: ursinum яха кепа эпитет лат: ursus — «ча» яхача тӀара йоагӀаш я. Из дисад эрсий цӀерагахь а. Немцашкахь хьонках нем. Bärlauch — чан хох оал. Хьонк бӀаьсти духхьашха хьатӀабоаларех хилар бахьан долаш чаво дукха буъ хьонк, цу чу шортта витаминаш а я.

«Калба́» е «колба́» яха дош сибарерча ле́рашка да: кемероверча, красноярскерча, байкалйистерча, обь-тӀарча, хабаровскерча, новосибирскерча, гӀинбухен-красноярскерча, лоаман-алтаерча. СибарегӀа тюркий метташ ледеча къамашкара хьаийца да из дош: Ло:Lang-cjs, Ло:Lang-kjh, Ло:Lang-zkb, Ло:Lang-kim — «черемша»^[7].

Ботаникан оагӀорахьара сурт оттадар

Хох бӀаьха ба, 1 см гаргга сома а болаш, параллельно декъалуш дола хьоасий а доахкаш йола чӀибалаш а йолаш. Хох овлаца (маьчеца) хоттабенна бац.

ГӀад кхо са боалаш да, лакхал 15—50 см хул, лохагӀа лордий ботт тӀайоалаш да.

Лорд шиъ я, гӀадал кӀеззига лоацагӀа я, ланцета хьисапе е йӀаьхо я, 3—5 см шера я.

Чаьтарг кӀуджа е ахбура хьисапе да, зизаш дукха дагӀаш дац, кхаьта да. ГӀалгаш кӀай да, аьрхӀа е ира да, 9—12 мм дӀаьха а долаш.

КӀопилг бура хьисапе я, кхо са болаш. Ги герга да.

Зиза маьтсела бетта — аьтинга бетта тох^[8].

Цунна гарга долча гӀумкий хьонках (эрс.) (гӀа. зизагонахье йоккхагӀа хиларца эрг (9—12 мм шера), иштта лордий ботт а лоацагӀа я цун^[9].

Баржари экологии

Хьонк баьржа ба Юкъерча Европе (Астри, Бельги (эрс.) (гӀа., Чехи (эрс.) (гӀа., Словаки (эрс.) (гӀа., Немций мохк, Маджарче, Нидерландаш, Полхехье, Шувцарехье, Серби (эрс.) (гӀа.), ГӀинбухерча Европе (Дани (эрс.) (гӀа., Суомий мохк, Эрланди, Норгехье, Свенехье (эрс.) (гӀа., Йоккха Британи), ЗӀилбухерча Европе (Румани (эрс.) (гӀа., Молдави (эрс.) (гӀа., Болгари, Янехье, Итали (Сицили чулоацаш), Фаьренгехье (Корсика чулоацаш), ХӀиспани), Украине, КӀайэрсече, Эрсече Кавказе, малхбузехьа, Урале, Сибире (Йистера ГӀинбухе мел йоацар). Кавказе (Эрмалойче, ГӀозлойче, Гуржехье), иштта Туркехье^[1].

Хьонк дукха хӀамаш эшаш баьцовгӀа яц хьатӀахургйолаш, акхача лаьтташка сиха барж из керда лаьтташ сиха дӀа а лоацаш. Акха болаш кхыметтала Тундрага кхаччалца хьатӀахулаш ба^[2]. ДукхагӀа Ӏи тӀалаттача атагӀенашка хьатӀахулаш ба хишта йисте, наг-нагахьа беша а лелабу. Цун эггара чам болашагӀъяраш лордаш я, +12…+17 °С йолча хана хьатӀахулача хана. +20 °С лакхагӀа хилча, чам талх цун моллагӀча хоха мо.

Хьонк дӀабувш а хул, цхьабакъда дукхагӀа хьунагӀа гулбу, къаьстта гӀалгӀаша. Сов дукха хьонк гулбарах лаьтта къедерзаш а хул^[2].

Дарж гица дарж (хохашца доаржаде йиш йолаш ба, цхьабакъда из леладеш хайра саг вац). Хьонка лордаш дохьаш доаллача чӀагаркӀалгеи симиргеи (эрс.) (гӀа. лордашта тара да, цудухьу из гулбеча хана фе хила веза.


Слева направо: молодые побеги, соцветие, бутоны в разрезе, цветок

Лорабара статус

Хьонк дуккхача Эрсечен регионий ЦӀеча кинашкашка юкъебихьа ба (Брянска, Курска, Ленинграда, Липецка, Москван, Пскова, Рязана, Смоленска областаш, Ставрополера йист), иштта КӀайэрсече а, Летойче а, Латойче а, Украине а^[3]^[4].

Химе лоаттам

Лордаши, гӀадаши, хохаши чӀоагӀа саьмарсаькха хьадж йоагӀаш хул, дукха аллиин яха гликозиди эфирни даьтташи доахк царех. БаьцовгӀа чу дукха аскорбина цӀалх йоалл (лордашка — 0,73% кхаччалца, хохашка — 0,1 % кхачалца). Хьонк лоам лакхагӀа хьалтӀа мел боала дукхагӀа C витамин йоалл цох. Эфирни даьттех да винилсульфид, тиолаш, къоастабаь оттам боаца альдегид. Из доацаш баьцовгӀан массадолча доакъошка белок, белок, фруктоза, минеральни тухаш, фитонцидаш, лизоцим, каротин йоалл.

Лоадами лелабари

Доахана буабар дика дац, хӀана аьлча дулх во чам болш хул, тӀаккха шура — цӀе-ӀажагӀа бесара хул, цхьабакъда бежана шийна зе хилац цох.

Хьонк дӀабувш а хул, цунна дикагӀа йола йӀовхал — +12 градусагара +17 Цельсе градусга кхаччалца я. +20 градусал лакхагӀа йӀовхал хилча, хьонка чам талх, ишттал чӀоагӀа пайдане а хилац из.

Хьонках дика модз доаккх нокхараша, дургал лу цо.

Даара чу пайда эцар

ГӀад а, лордаш а хох а баа йиш йолаш ба. Хьонка лордаш бӀаьсте зиза тохалехь гулъю. Лордаш саьмарсаькха чам болаш я, дукха С витамин йоалл царех. Хьонках кӀоанолг ду из цӀена болча хана, салаташка, супашка бетт, маькхашка чубехк. Буц яша йолл; Хьонк бокъа ца бича нийсагӀа лоархӀ, хӀана аьлча бокъбича ишта пайдане хилац из.

Кавказе хьонк бӀайха болаш буъ дукхагӀа мел йолча хана. ТӀаккха зиза тохалехь гулбаь оаргам маькхацеи тухацеи бийда болаш буаш а хул^[10].

гӀалгӀай а нохчий а къаман даар санна лоархӀаш ба шуралла кхехкбаь хьонк. Цкъаза цкъарчоа шуралла а белийя, цул тӀехьагӀа машадаьтталла болл из, е юххьанцара машадаьтталла болл. Оаргам мара хилац буар, гӀалгӀашеи нохчашеи шув хайра баац^[⇨]^[11].

ГӀалгӀаша, иштта хӀираша а, хьонки нахчеи техийя, маькхаш кийчъю.

Немцаша маькх кийчъю хьонк тохаш (нем. Bärlauchbrot ^[12]) и пироги (нем. Bärlauchkuchen), йӀайхача яа хӀамах тох, базилика когаметта тох ший пестонна тара йола яа хӀамах (нем. Bärlauchpesto).

Лоралгахь лелабар

Хьонк биача хӀама яа догдоагӀа, дикагӀа шод ӀойоагӀа, кер болх бе болалу. Иштта фуса а, нӀаний, вар а йоаю цо. Цинга хилац из буаш хилча.

Хьонкаца дарба ду дукха ха я, ширача янеша тӀехьа даьд цунца дарба, тӀаккха германхоша а, кельташа а, румаша а^[13]. Неолита заман пхьанашта оахкамаш деча хана (Альпашта гаьна доацаш) хьонк корабеш хиннаб — 5000 шу хьалха а тӀехьа лелабаьлга да из^[13].

Хьонк ширача замалахь денз склероза духьалара дарба лоархӀаш да «къонахчал лоаттадайташ бола». ЦӀийна чура холестерин лохаю цо, дегага болх хьабайта, цӀийна Ӏоткъам лохабу, хӀамаш хувцаялар меттайоалаю. Ширача Руме (эрс.) (гӀа. а, Юкъерча бӀаьшерашка а гийги цӀийи цӀендеш дика лаьрхӀаб из^[14]. В старинных медицинских трактатах черемша упоминается как надёжное предохранительное средство во время эпидемий чумы, холеры и других заразных болезней.

Хохах молхаш еш хиннай: «Урзал» — трихомонада бахьан долаш йолча кольпиташта духьала, «Урзаллин» — нӀод Ӏовча човнашта дарба деш^[9].

Таксономи

Allium ursinum L. Sp. Pl. 1: 300. 1753.

Чан хох яха кеп Хох (Allium) яхача ваьра юкъе я, из ше Спаржазизай (Asparagales) аргӀан Хоха (Alliaceae) дезала юкъе ба. {{Скрытый блок|Классификация| Ло:Таблица12222

Синонимаш

Укх кепа синонимиканна е цӀераш юкъейод^[15]:

Aglitheis ursina (L.) Raf.
Allium latifolium Gilib., nom. inval.
Allium longipetiolatum St.-Lag.
Allium nemorale Salisb.
Allium petiolatum Ламарк, Жан Батист
Allium ucrainicum (Oksner & Kleopow) Bordz.
Allium ursinoides G.Don ex Sweet
Allium ursinum subsp. ucrainicum Oksner & Kleopow
Allium ursinum var. ucrainicum (Oksner & Kleopow) Soó
Allium ursinum subsp. ucrainicum Kleop. & Oxner
Allium vincetoxicum Pall. ex Ledeb.
Cepa ursina (L.) Bernh.
Geboscon ursinum (L.) Raf.
Hylogeton ursinum (L.) Salisb., nom. inval.
Moly latifolium (Gilib.) Gray
Ophioscorodon ursinum (L.) Wallr.

Хьонкаца дувзаденна Ӏадаташ

Эбербах яхача пхье хӀара шера «Эбербахера хьонка фестиваль» яхаш болх-меттигаш ю(«Eberbacher Bärlauchtage») ^[16], хьонк яа хӀама юкъе лелабара хетадаь я из.

Нохчий мехка тӀехьарча хана саькура бетта хьонка хетаяь фестиваль дӀакхухь — «Honk fest (эрс.) (гӀа.». Цига тайп-тайпарча дунен моттигашкара нах гул а луш шоай говзалца къувсалу дикагӀеи хозагӀеи хьонк хьан кийчбу хьожаш. Яхьарел совгӀа иштта гойтамаш а, дегустацеш а, мастер-классаш а хул цига.

Белгалдаккхар

1 2 Согласно данным Germplasm Resources Information Network. Смотри карточку растения
1 2 3 А. Краснопевцева, В. Краснопевцева. Ещё один кандидат в Красную книгу? Черемша на Хамар-Дабане // Волна : экологический журнал. — 2004. — № 38 (1). Архиве диллад 23 11 2008. (Техкаб укх дийнахьа: 24.05.2009)
1 2 Ло:Плантариум
1 2 Цибуля ведмежа (черемша) (укр.). Червона книга України (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар) (2013). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 22.04.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 15.10.2013.
↑ Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок :0 не указан текст
1 2 Шипова Е. Н. Словарь тюркизмов в русском языке, издательство «Наука», Алма-Ата 1976 г.
1 2 Аникин, А. Е. Этимологический словарь русских диалектов Сибири, издательство «Наука», Москва, Новосибирск, 2000 г.
↑ Ло:ИОРСР
1 2 Ло:Книга:Дикорастущие полезные растения СССР
↑ Дикие съедобные растения / под ред. М. И. Бурского. — М.: Центр. тип. НКО СССР им. Кл. Ворошилова, 1941. — С. 35—38. — 40 с.
↑ Гешаев М. Вайнахская кухня. — Грозный, 2012.^{[оагӀув белгал ца йоаккха 3609 ди даьннад]}
↑ Состав и краткое описание хлеба с черемшой (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.11.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.04.2007.
1 2 Bärlauch — der wilde Knoblauch (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.11.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2007-19-08.
↑ Черемша (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.11.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.02.2007.
↑ См. ссылку TPL в карточке растения.
↑ Eberbacher Bärlauchtage (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.11.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 18.02.2007.

Литература

Ло:Анненков
Введенский А. И. 2. Allium ursinum L. — Лук медвежий; Черемша // Флора СССР : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1935. — Т. 4 / ред. тома В. Л. Комаров. — С. 142–143. — 760, XXX с. — 5175 экз.

Медвежий лук // Доккха советий энциклопеди : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Ло:Книга:Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения
Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 157—160. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.
Ло:ИОРСР

ТӀатовжамаш

Tropicos тӀатовжамá ВД гӀолла тӀакхача йиш яц, белгалдаккха таксона id мадарра.
Ло:Плантариум
baerlauch.net (нем.) — немецкий сайт, посвящённый черемше: «Bärlauch — Ail des Ours — Allium ursinum — wilder Knoblauch»

[:3-1] 1 2 Согласно данным Germplasm Resources Information Network. Смотри карточку растения

[volga-2] 1 2 3 А. Краснопевцева, В. Краснопевцева. Ещё один кандидат в Красную книгу? Черемша на Хамар-Дабане // Волна : экологический журнал. — 2004. — № 38 (1). Архиве диллад 23 11 2008. (Техкаб укх дийнахьа: 24.05.2009)

[Плантариум-3] 1 2 Ло:Плантариум

[:4-4] 1 2 Цибуля ведмежа (черемша) (укр.). Червона книга України (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар) (2013). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 22.04.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 15.10.2013.

[:0-5] Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок :0 не указан текст

[:1-6] 1 2 Шипова Е. Н. Словарь тюркизмов в русском языке, издательство «Наука», Алма-Ата 1976 г.

[:2-7] 1 2 Аникин, А. Е. Этимологический словарь русских диалектов Сибири, издательство «Наука», Москва, Новосибирск, 2000 г.

[8] Ло:ИОРСР

[ДпрСССР-9] 1 2 Ло:Книга:Дикорастущие полезные растения СССР

[10] Дикие съедобные растения / под ред. М. И. Бурского. — М.: Центр. тип. НКО СССР им. Кл. Ворошилова, 1941. — С. 35—38. — 40 с.

[11] Гешаев М. Вайнахская кухня. — Грозный, 2012.^{[оагӀув белгал ца йоаккха 3609 ди даьннад]}

[12] Состав и краткое описание хлеба с черемшой (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.11.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.04.2007.

[lokalfuehrer.at-13] 1 2 Bärlauch — der wilde Knoblauch (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.11.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2007-19-08.

[14] Черемша (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.11.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.02.2007.

[15] См. ссылку TPL в карточке растения.

[16] Eberbacher Bärlauchtage (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 28.11.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 18.02.2007.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]