Доакъашхо:Тоадархо/Хьажол

Хьарме (КаӀбата гонахьа доаллача маьждиге) Даьле кхайка саг

Хьажол (да) (Ӏар. حَجّ‎, эрс: хадж е хаджж) — шахӀадати, ламази, загати, мархеи даьлча боагӀаш бола бусулба дин пхелагӀа бӀоагӀа. Хьажоша (хьажол деча наха) Макка а цунна гаргарча моттигашка а (Ӏарафате, Муздалифате, Мина) зерат ду, цига шоашта тӀайилла йола Ӏамалаш кхоачашъю (масала, Ӏарафате вахар, тӀой тувсар).

2019-ча шера даь хьажол

МаӀан

Ӏарбий меттала филологаша «хьадж» яхачох доаккха маӀан «гӀертар, лостам» да, иштта «цӀенчунга гӀертар» да, «юхавар, дӀахо дар».

ШарӀан терминологех хьажол тайп-тайпара Ӏамалаш-зераташ дар да.

Хьажол дар цкъа мукъа де дезаш да, Къуръанои суннатои хьаяхачох эттад ишта.

Тархьар

Хьажола тархьар Ибрахӏим Пайхамарга додаш да, ший воӏ Исмаӏалца шира элгац меттаоттадаьд цо — кхы а Адам Пайхамара детта хиннад Хьажцӏа. Аллахӏа амар кхоачаш а деш Ибрахӏима нах тӏахьийхаб цар Даьла цӏа долча зерат дергдолаш. Из кхелхачул тӏехьагӏа Исмаӏала а деш хиннад хьажол, Каӏбата йоакхо а еш. Тӏехьагӏа дуккхача бӏаьшерашка цкъарчоа Бану Джурхӏума а, тӏехьагӏа Хузаӏата а йоакхо еш бӏарг лоаттабаьб цу тӏа. Цхьа зама яьлча, Ибрахӏимеи Исмаӏалеи тӏехьенах хьпбаьнна дуккха нах Даьла цаӏ вара́ тӏара а баьнна, ширкал а деш де баьннаб хьажол. Цхьадолча ӏарбий бовхамаша яхачох, Каӏбата долча 360 гаргга цӏув-бӏалгӏа хиннад латташ — дуккхадараш ше-шоай тайпан-тукхама а долаш. Макка цу хана политикан а дин а юкъ хиннай.

Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, воахьи дессачул тӏехьагӏа цӏувнашта корта беттар дӏадаьккхад, тӏаккха юххьанца даьча тайпара хьажол дар а метттаоттадаьд Ибрахӏимеи Исмаӏилеи заман чу хиннача тайпара. Бусалба наха хьажол фараз даьд Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, хӏиджрат даь 9-гӏа шу чакхдоаллача хана — цох лаьца аят дессад. Хьажол де ха цу хана йистеяьнна хиннандаь Элчано, ﷺ, хьажол 10-ча шера даьд. Из хиннад цун духхьашха даь хьажол, цул тӀехьагӀа кхы даь а дац цо из. Цу хана денз хӀара бусалба саг хьажол деш дезаш ва мичча тайпара мара из ца хиларах.

Цхьадолча хоамаша хьаяхачох, хьажол деча наьха дукхал хиннай 1926-ча шера — 150 эзар саг, 1933-ча шера — 20 эзар саг.

Ду ха

Хьажол ду ха бусалба ханоргага хьежжа да, цун кӀийлен улар бетта шу да. Хьажол ду ха Шавваль бутти, Зуль-къаӀдати, Зуль-Хьиджат бетта хьалхара итт дии.

Бусалба ханорг беттала хиларах григоре ханоргал 10-11 ди лоацагӀа да из, цунга хьежжа григоре ханоргах хьажол хӀара шера 10-11 ди хьалхагӀа хул соахка хинначул. Цу тайпара къоастам барах хьажол цхьан шера шозза долаш а хила йиш йолаш да, из хӀама 33 шера цкъа мара хилац. ТӀеххьара из хӀама 2006-ча шера хиннад.

Хьажола (ихьрама) тайпаш

Хьажол кхаь тайпара де йиш я, уж тайпаш хьажоли Ӏумрати дарца дувзаденна да:

• Ифрад — саго ихьрам дӀадехкача хана духхьала хьажол де нигат долаш дӀадехк;
• ТаматтуӀ — саго ихьрам Ӏумрат де нигат долаш дӀадехк, тӀаккха Ӏумрат даь ваьлча, ихьрама чура ара а ваьлийя, зуль-хьиджат бетта 8-ча дийнахьа хьажол де ха йоагӀача хана ихьрам дӀадехк юха а хьажол де нигат долаш;
• Къиран — саго хьажола ихьрами Ӏумрата ихьрами цхьантох ше мийкъате (хьажол дӀадехкача метте) кхаьчача — цкъарчоа Ӏумрат дийя, тӀаккха хьажол ду, е цкъарчоа хьажол а дийя Ӏумрат ду;

Ӏаишатагара дувц, АллахӀ раьза хилва цунна:

Ӏадика ювцача хьажола шера Макка арадаьлар тхо АллахӀа Элчанца, ﷺ. Тхох цхьачар ихьрам дӀадийхкар Ӏумрат де нигат долаш, кхычар — хьажоли Ӏумрати, вокхар — хьажол, тӀаккха АллахӀа Элчано, ﷺ, ше хьажол де нигат долга аьлар. Хьажоли Ӏумрати де нигат аьннараш ихьрама чура гӀурба денга кхаччалца арабаьланзар.

Тайп-тайпарча Ӏаламнаха тайп-тайпара хьажола тайпаш белгалдоах дезагӀа дар аьнна.

Хьажолеи Ӏумратеи бехкамаш

Хьажол де йиш хургйолаш лораде дезаш бехкамаш да:

1. Бусалба хилар. Кераста саг (гоавар) хьажол де йиш йолаш вац.
2. БулюгӀ (кхер): зӀамигача бераш тӀа дац хьажол дар а Ӏумрат дар а. Ше хьадер кхетадеш долча беро Ӏумрат е хьажол дича, цун хьажол а Ӏумрат а хул, цох маьл кхоач цуннца, цхьабакъда тӀерадалац цунна из — кхийча уж дар фараз да цунна.
3. Ӏакъль (хьаькъале хилар): хьажол хьаькъале волаш де деза. Хьаькъала эгӀваьча саго даь хьажол хулаш дац.
4. Хьуррият (мукъа хилар): лаьнна е чувелла воаллачунна тӀа дац хьажол дар.
5. ИстӀитӀоаӀат (нидз кхачар): сага хьажол де аьттув балар. Цунца ловшдар да из де рузкъа а, магар а хилар, иштта никъ маьрша хилар а. Къуръана тӀа хьоахадеш да хьажол нидз кхоачачун хьаде дезаш хилар. Рузкъа хиларца ловш да иштта декхараш ца хилар а, дӀаваха-ва из рузкъа таар а, цӀагӀара дӀавахачул тӀехьагӀа цӀагӀарчарна напагӀа дитар а.

ИстӀитӀоаӀат шин даькъе да:

• МаӀача сагаи кхалсагаи доагӀаш дар;
• Духхьала кхалсага доагӀаш дар.

МаӀача сагаи кхалсагаи доагӀар

• Магар. Хьажол дергдолаш из хьаде могашал хила еза, магар деце тӀерадоалл из магар меттаотталца;
• Кортамукъале лораялар. Есаралла вигар е каравигар кхерам хилча, хьажол е Ӏумрат дар тӀерадоалл;
• Никъ маьрша хилар;
• Наькъа ахча хилар.

Кхалсага доагӀар

• Махьрам хилар — кхалсаг наькъа араяла йиш йолаш яц ше цхьаь.
• Ӏиддат — мар венна е маро йитачул тӀехьагӀа ха йоаккхача хана (4 бутт, 10 ди) кхалсаг хьажол де йиш йолаш яц.

Ӏаламнаха оалачох, хьажол де йиш йолаш яц кхалсаг, нагахь санна махьрам улув веце. Вешта къамаьл дераш а ба цхьаццадола шартӀаш лорадича мегаш да яхаш. СаӀудий Ӏарбий мехко виза хьалац 45 шерал къонагӀа йолча кхалсага́, нагахь цунца махьрам ца хилча.

КаӀбата гонахь тӀавоаф деш боахка хьажой

Хьажола карта

Хьажола бӀоагӀий

Маликийи хьанбалийи мазхӀабах кхоачаш ца бича къоабал ца хулача биъ бӀоагӀах латт хьажол:

• «Аль-ихьрам»: хьажол дӀадехкар;
• «ТӀаваф аз-зиярат», иштта «тӀаваф аль-ифадат» а оал цох: ворхӀазза КаӀбата го баккхар;
• «Вукъуф би-Ӏарафат»: Ӏарафате ше оттаяьча ханахь Ӏер;
• «СаӀй байна ас-Софа ва аль-Марва»: ас-Софа́и аль Ма́рва́и шин лоама юкъе адар.

ШафиӀий мазхӀабах а хьалхарча шин мазхӀабах мо да, цу тӀа кхы а ши бӀоагӀа ба ӀотӀатохаш:

• керта тӀара кхо чо мукъа баккхар: кӀезига а беррига, из а Ӏарафате лаьттачул тӀехьагӀеи Ӏийдан бийсан шоллагӀа дакъа даьнначул тӀехьагӀеи;
• аргӀах хилар — ихьрам кхыча Ӏамалал хьалха хила еза, Ӏарафате латтар тӀаваф-аль-ифадатал хьалхагӀеи, мос яьккхарали хьалхагӀа хила деза, тӀаваф саӀйал хьалхагӀа хила деза.

ХӀанафий мазхӀабах уж хӀамаш вешта да, цар цхьа дола хӀамаш рукан йолаш да оал, вожаш ваджиб да оал.

ТӀаваф

Ӏарафатера хьажой

Джамрат аль-Ӏакаба

Мина атагӀе, хьажой Джамараташкара Макка юхаболхаш латт

Макка гаьна доацаш Мина атагӀа латта чаьтараш латта туш

Хьажола Ӏамалий аргӀа

1. Ихьрам дӀадехкар. Мийкъате чувахача (ше мичахьара воагӀа хьежжа белгалъяьккха йола моттигаш я уж ихьрам дӀадехкара, цига ихьрам дӀа ца дехкаш ӀотӀехвала йиш йолаш вац са), бусалба саго ламаз а дийя, АллахӀага тальбият оал: «Хьона хьалха ва со, аллохӀумма, Хьона хьалха ва! Хьона хьалха ва со, новкъост вац Хьа, Хьона хьалха ва со! Боккъал Хоастам а НиӀмат а Хьона да, мулк а! Новкъост вац Хьа!» Цу тӀара ихьрама чувахалга лоархӀ из.
2. Зуль-хьиджат бетта 7-ча дийнахьа — духхьашха Маккарча Хьарме тӀаваф ду (7-зза го боаккх): маӀа нах когаш берзан болаш, тийга барзкъа а доацаш, ши кӀада дегӀах хьоарчадаь мара а доацаш корта берзан а болаш хул.
3. СаӀй — ворхӀазза Софаи Марваи лоама юкъе адар.
4. Цул тӀехьагӀа Замзам гӀув йолча а бахийя, замзам хий молл цар.
5. Ӏарафате латтар — вукъуф. 9-ча дийнахьа хьажола керттерчарех йола Ӏамал ю — Ӏарафате латтар. Делкъийга дола а делийя, малх чубиззалца хул из. Цига хьехам бу хьажошка, дуӀаш а ду.
6. 10-ча дийнахь хьажо Мина хьалвода, цига ворхӀ тӀолг а тессе (Муздалифате гулбаь) джамрат аль-Ӏакаба яхача метта, ламаз де вода из.
7. Цу дийнахьа гӀурбаш долалу. ГӀурба а дийя, керта тӀара мос йоаш е лоацъю хьажоша. Мосаш Мина лаьттах йохк.
8. ТӀаваф аль-вадаӀ — Ӏадика ювца тӀаваф.

КаӀбата го боаккхаш хила беза лостам

Кхаь дийнахь, зуль-хьиджат бетта 11—13-ча деношка хьажоша ца даьчо гӀурба ду, вешта Мина тӀой тувс кхоккхе бӀоагӀа болча.

Хьажол зуль-хьиджат бетта 14-ча дийнахьа йистедоалл. Хьажол даь ваьнначул тӀехьагӀа а цул хьалхагӀа а Ӏумраташ де йиш я маьл боаккхаргболаш, иштта цӀен тӀарча наха тӀера а йиш я, нагахь уж аьттув ца боаллаш байнабале, е кӀалбиса болаш дийна бале. Маккара баьлча, дукхагӀа йолча хана Маддане болх хьажой. Цига Къубаъ маьждиге ламаз ду шоатта дийнахьа суннатагӀа, вешта Масжид ан-Набавий а бахийя, цига а еза Ӏамал ю. Иштта Элчан, ﷺ, каша долча а дӀачу а эттийя, цига цунга салам лу (цунга дуӀаш ца деш — из ширкал да).

Иштта хьажол даь нах шоашта хьехам хургболаш вешта Ислама тархьаре лоадам болаш хиннача моттигашка баха йиш йолаш ба, амма маьл хулаш да аьннадац из, шоашта де йиш я из наха: Джабаль ан-Нур лоамага хьожаш хул, цига Хира хьагӀар йоалл Элчанна ﷺ воахьи десса. Иштта БакъиӀ кашамашка а дӀачуувтт бусалба нах цигарча наха тӀера дуӀа де. Кхы а тайп-тайпара гӀоазоташ хиннача моттигашка а хьожаш хул — къаьстта белгалбоах Ухьуд лоам. ГӀоазот хиларал совгӀа дукхача хьадисашка хьоахабу из: Ухьуд лоам миссел рузкъа дӀадахийтача..., Ухьуд лоам миссел дошув иштта кхыйола эпитеташ йоалаеча хана хьоахабу из дукха.

Хьажола маршруташ

XIX-гӏа бӏаьшу чакхдаллалца дерригача дунен тӏара хьажой цкъарчоа бусалба наьха керттерча йовкъашка дӏачуувтташ хиннаб (Багӏдад, Куфа, Басрат, Дамаск, Къахӏират, Истмале. Цу пхьешка геттара йоккхий кираш вӏашагӏ а етталуш Макка дӏайолхаш хиннай. 1869-ча шера Суэца хьарсам хьадийлад, из бахьан долаш форда тӏа гӏолла Макка ахар а сиха даьржал. Тӏеххьара Къахӏиратера хьажой кир официально 1883-ча шера араяьннай.

XIX-ча бӏаьшера Россе импере бусалба нах Макка, дукхагӏча даькъе кхаь керттерча маршрутага гӏолла болхаш хиннаб:

• Кавказдехьенгеи Фаьрсехьен гӏинбухенгеи гӏолла Керманшах яхача меттеи Хьункархой импереца доазув долча Ханекин пхьеи дӏачуотташ. Цигара Багӏдаде а бахийя, дӏахо ӏарбашкахь (хӏара шера 12-15 эзар саг);
• Самаркандеи Бцхаре́и гӏолла Афганехьа а болхаш, цигара Мазари-Шариф, Кабул, Пешавар яхача пхьешка а болхаш юххера Бомбее болхар, цигара форда тӏа гӏолла Джидде е Ямбо яхача пхье — Маккеи Мадданени порташ хиннай уж. (Хӏара шера 4-7 эзар саг, дукхагӀа Юкъерча Азе охлой;
• Ӏаьржача форда порташкара Истмалеи Суэца хьарсамеи гӀолла Джидде е Ямбо, цигара Маккеи Мадданеи (хӀара шера 2-3 эзар саг: татрий, гӀирманхой, кавказера сунний, чурча Эрсеченна гарга бола казахаш.

Карарча хана хьажой дукхагӀа мел йолча хана фекемашца ух Джидданна гаьна йоацаш йоаллача Паччахь Ӏабдул-Ӏазиза цӀерагӀча аэропорте е Маддане йоаллача паччахь воӀ Мухьаммад ибн Ӏабдул-Ӏазиза цӀерагӀча аэропорте. Иштта цхьабараш Дубае а бахийя, цигара автобусашца Ӏоухаш а хул. 2017-ча шера фекемашца 'Ӏабдул-Ӏазиз паччахьа аэропорте баьхка́ча хьажой дукхал 1 648 906 саг хиннай.

2024-ча шера СаӀудий Ӏарбий мехко керда низам отттадаьд хьажол дара́ хьажой маьршагӀа хургболаш. Масала, хьажол де нигат дола Эрсечен бӀорахой итт шу ха йола биометри йола паспорт даьккха хила веза. Россе Федераце «Бусалба наьха дин урхалено» хьаяхачох, 2024-ча шера СаӀудий Ӏарбий Паччахьчено хьаенна квота 25 000 сага́ хиннай Эрсечерча бусалба на́ха́.

Хьажол деча хана хинна хатараш

Хьажол деча хана яьккха аль-Хьарам маьждиг панорама

• 1987 шу — 400 саг веннав ХӀирана оагӀув хьаллооацаш яьча демонстраце доакъашхой полисхошца къовсабенначул тӀехьагӀа.
• 1990 шу — 1427 хьажо веннав Маккара Мина йода гӀашлой туннеле.
• 1994 шу — 270 саг веннав адам вӀаштатеӀача.
• 1997 шу — 343 хьажо веннав, 1500 чов яь хиннав цӀи яьнначул тӀехьагӀа.
• 1998 шу — 118 саг веннав адам вӀаштатеӀача.
• 2001 шу — 35 саг веннав адам вӀаштатеӀача.
• 2004 шу — 251 саг веннав тӀой тӀувсача адам вӀаштатеӀа.
• 2006 шу — 345 саг веннав тӀой тӀувсача адам вӀаштатеӀа.
• 2015 шу — кӀезигагӀа дале, 2236 саг (вешта хьаяхачох — 4,1 эзар совгӀа) веннав тӀой тувсача адам вӀаштатеӀа.
• 2024 — 1000 хьажо веннав йӀовхалах.

Хьажола керттера уйла

Хьажол бусалба саго е йиш йолча езагӀча Ӏамалах я. Цун дозал Къуръана аяташка а Элчан, ﷺ. Ший цӀагӀара аравоалл хьажо никъ ловш, бала ловш, АллахӀа хьалха ӀотаӀаш, АллахӀага болх дӀатӀабуллаш. Наькъа вахар туристо беш болча наькъаца диста йиш яц, ше Ӏибадат де водалга ховш хила веза саг, дуне го а салаӀа а ца водаш.

Бусалба динах хьажол дича, боккха маьл хул къиноех цӀенвеш. Абу ХӀуройрота дувцача хьадиса тӀа йоах, АллахӀа Элчано, ﷺ, аьннад, аьнна: «ХӀара деш долча Ӏумрат хьалха даьчоаи цуннеи даьчоа каффарат да, Шин Ӏумрата юкъе даьча къиношта каффарат да Ӏумрат. ТӀаккха дизза долча хьажолах Ялсмале мара кхы бекхам бац» (аль-Бухари 1773, Муслим 3289).

Литература

• Аляутдинов Ш. Р. Общие положения паломничества (хаджа) (ru-RU). Umma.ru (20.11.2016).
• Гусева Ю. Н. Хадж мусульман Волго-Уральского региона в первой трети XX в.: к постановке проблемы (эрс.) // Известия Уфимского научного центра РАН. Серия: История. Археология. Этнология : = научный журнал. — Уфа: УНЦ РАН, 2013. — № 2. — С. 123—129. Архиве диллад 20 05 2015.
• Литвинов В. П. Хадж как один из важнейших канонов ислама: история и современность (эрс.) // Вестник КРСУ : научный журнал. — Т. 13, № 6. — С. 36—42.
• Литвинов В. П. К интерпретации проблемы хаджа в ракурсе священных источников ислама (эрс.) // Пространство и время [Space and Time]. — 2014. — № 3. — С. 236—144.
• Хадж / Хабибуллина З. Р. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
• Хаджж // Большая советская энциклопедия (в 30 т.) / Прохоров А. М. (гл. ред.). — 3-е изд. — М. : Сов. Энциклопедия, 1978. — Т. 28. — С. 162. — 616 с.
• Ло:ВТ-ИЭС
• Ханмагомедов Я. М. Хадж: происхождение и сущность (эрс.) // Исламоведение : журнал. — 2009. — № 1. — С. 25–39.
• Aziz Sheikh, Abdul Rashid Gatrad. Caring for Muslim Patients (ингл.) / Sheikh Aziz. — Radcliffe Publishing, 2008. — P. 95. — ISBN 9781857758122.