Доакъашхо:Тоадархо/Хамхой Висангире Ваха

Тоадархо/Хамхой Висангире Ваха
Леладу гӀулакх	прозаик, оазархо, драматург, таржамхо, Ло:Публицист
СовгӀаташ

Хамхой Висангире Ваха (эрс: Ваха Висангиреевич Хамхоев; ) — гӀалгӀай оазархо, йоазонхо, таржамхо, публицист.

Биографи

Хамхой Ваха ваьв 1952-ча шера тов бетта 11-ча дийнахь Казахехьен Карагандай областа Осакаровски шахьара Актасты яхача станце, цу хана цун цӀагӀарбараш мехках а баьха цига бахаш хиннаб. 1957-ча шера ГӀалгӀай Мехка (Нохч-ГӀалгӀай АССРе) ӀоцӀабаьхкаб уж — Экажакъонгий-Юрта Ӏохайшаб уж ба́ха.

1959-ча шера 1-ча классе деша а ваха, тӀаккха 1969-ча шера № 1 йола ший юртара ишкол яьккхай цо. Ишкол яьккхачул тӀехьагӀа, 1969—1974-ча шерашка (бӀул де вахалехьи цӀавеначул тӀехьагӀеи) Буро тӀа тайп-тайпарча гӀишлош еча предприятешкеи заводашкеи болх беш хиннав из. 1970—1972-ча шерашка Малхбузерча Украинай доазон тӀа чехка дола амал даьд цо СССР тӀема-фе низашка. 1974-ча шера тушола беттагара маьцхали беттага кхаччалца Серноводскерча СПТУ дешаш хиннав из лаллархой курсаш йоахаш, цхьа шу даьннача гӀолла уж йисте а яьха, Наьсарен шахьара «Сельхозтехника» яхача цхьанкхетаре балха эттав из.

1975-ча шера маьцхали бетта Чурча гӀулакхий маьженашка балха эттав из, цига Наьсарен РОВД лаллархои дежурни даькъа милисхои волаш болх баьб цо 1980-ча шерага кхаччалца.

1980-ча шерагара денз Наьсаре ваьхав. 1980—1981-ча шерашка СССР МВД ЦӀи йоаеча хан зӀамагӀчеи юкъерчеи хьакимал деча состава ишколе дешаш хиннав (Воронеж), цул тӀехьагӀа Наьсарен РОВД Паччахьалкхен цӀи йоаяра тӀахьожама воккхагӀа вола инспектор волаш а, Наьсарен пхьен № 1 йолча ЦӀи йоаеча даькъа хьаким волаш а болх баьб. ГӀалгӀай паччахьалкхе хьавӀашагӀъеллачул тӀехьагӀа Ваха ГӀалгӀай Мехка МВД болх беш хиннав Паччахьалкхен цӀи я́лара́ духьаларча гӀулакха Отделе, хьакима когаметтаоттачун дарже. 1995-ча шера аьтинга бетта Чурча гӀулакхий капитана секам а болаш шерашка амал даь хиларах пенсегӀа араваьннав.

1983—1989-ча шерашка Л. Н. Толстойчун цӀерагӀа йолча Нохч-ГӀалгӀай университета филологе факультета заочни отделене дешаш хиннав, цул тӀехьагӀа «преподаватель русского языка и литературы, ингушского языка и литературы» яхача квалификацегӀа болхговзанча хьахиннав из.

2009-ча шера «ЦаӀ йоча Эрсечен» листамашка гӀолла «Пхьен округ Наьсаре» яхача муниципальни кхоллама Пхьен совета депутаталла хержав из, 2011-ча шера шозлагӀа хержав.

Веннав 2014-ча шера саькура бетта 15-ча дийнахь.

ГӀалгӀай Республика Мехкдаьца

ЦӀен тӀара нах

Сесаг — Котаганаькъан Ювсапа Ӏашат;
Бераш:
• Дали
• Яха
• ЧхьагӀа
• Мухьмад.

Кхоллам

Говзаме йоазош Вахас ишколе вагӀача хана денз деш хиннад, цу хана тӀехьа драман чӀуге хьинаре да́къа лоацаш хиннад цо. Говзаме литературацара сакъердадалар а, наьна мотт безар а ишколерча хьехархошкара доагӀаш хиннад цун. Ший хьехархошта юкъе цо белгалбоахаш хиннаб Гойганаькъан Хьамзата Ахьмад а, Экажанаькъан Мажит а, СаьпарӀаланаькъан Роза а, Албохчанаькъан Рукъет а, Гаьгенаькъан Ахьмад а, Дебаранаькъан Мухьмад а, ЦӀечой Ювсап а, МутаӀаланаькъан Увайс а, Албохчанаькъан Салман а. 1981-ча шера Хамхой Вахас дакъа лаьцад Нохч-ГӀалгӀай АССР-е Бадуев СаӀида цӀерагӀча литературан конкурсе, цига цун «Цӏена безам» («Чистая любовь») яхача дувцаро 3-гӀа моттиг яьккхай.

1994-ча шера гӀалгӀайи нохчийи мехках баьккха 50 шу дизача хана ГӀалгӀай Паччахьалкхен драман театро цун пьесагӀа «Іоажал йоаца халкъ» яхаш спектакль оттаяьй.

Вахий байташ, дувцараш, пьесаш, очеркаш, лустамаш шахьара а мехка а газеташка а, литературан альманахашка а, журналашка а, «Литературан ГӀаьбарт-Моалкхарен» тӀа а, «Минги тау» («Аьлбоарз», малкхарой меттала), нохчий «Вайнах» журнала тӀа а, иштта телевидене а кхайкаеш хиннай. Иштта цун байташ эрсийи, гӀаьбартийи, гӀалмакхий меттала яьхай.

Цун байтех ашараш а даьд гӀалгӀай иллиалархоша лийкха. 2001-ча шера Хамхой Ваха ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлонна юкъевахав, 2002-ча шера — Эрсечен йоазонхой юкъарлонна. Кавказерча йоазонхой клуба доакъашхо а, Эрсечен Литературан Фонда доакъашхо а хиннав из.

2006-ча шера бекарга бетта Юкъарча кхетаче ГӀалгӀай Мехка йоазонхой юкъарлон тхьамадалла хержав, из дарж цо леладаьд валлалца.

2007-ча шера «Сердало» («Свет») зарбанчено ший хьалхара гуллам арабаьккхаб дувцараши пьесаши тӀайолаш, цун цӀи хиннай «Къонахий». Цунна юкъедахад тайп-тайпарча шерашка яздаь дувцараш а, 1944-ча шера гӀалгӀай мехках бахарах йола лоацача дувцарий цикл а, пьесаш а. Исбахьален йоазош дарал совгӀа литературадовзарца а къахьегаш хиннав из. Хамхой Вахас юкъарлон-политикан темех дола лустамаш а яздеш хиннад, юкъарлон къахьегамхо хиларца вовзаш а хиннав. «О реабилитации репрессированных народов» яха 1991-ча шера закони, «Об образовании Ингушской Республики в составе РСФСР» яха 1992-ча шера закони арадоаккхаш къахьийга́рех хиннав из.

ГӀалгӀай Мехка Товшхала министра гаргара говзаме йоазонех долча эскпертий совета доакъашхо хиннав из.

Вахий кхоллама иштта Ӏеткъад цунна цхьаццабола гӀалгӀай йоазогхой бовзаш хинна хилар: Боканаькъан Ахьмад, Ведажанаьнаькъан Ахьмад, Хамхой Элмарзий Ахьмад, Пхьиленаькъан Махьмад-СаӀид, Чахкенаькъан СаӀид, иштта массехк шера цун новкъостий хиннаб Байсаранаькъан Идрис, Чахкенаькъан Ювсап, Хьоашаланаькъан Ӏаьла, ТӀоаршхой ИбрахӀим.

Цхьабакъда гӀалгӀай меттаговзанчашта цо эггара безагӀа лаьрхӀараш даим Беканаькъан Темботи Чахкенаькъан Капитони хиннаб.

Йоазонхочо хьалйоахаш хинна темаш хиннай адамаш дезар, мехкагӀончал, декхар, сий, денал, саг лархӀар. Эрсийи кавказхойи литератран классикий кхолламашта гӀалгӀай ӀаьдалагӀа таржамаш деш а хиннад цо. Цо гӀалгӀай ӀаьдалагӀа даьхад Пушкин Александра а, Хетага Костай а, Гамзатов Расула а, Кугультинов Давид а, Шогенцуков Ӏаьлий а, Дидиганаькъан Раисай а байташ.

Дагалоацам

• 2022-ча шера ардара бетта 14-ча дийнахь Айдамиров А. цӀерагӀа йолча Нохчий Республикан Къаман библиотеке (Шолжа-ГӀала) дагалоацама сайре дӀайихьай Хамхой Ваха ваь 70 шу дизара́ хетадаь.
• 2022-ча шера тов бетта ГӀалгӀай Мехка Къаман библиотекас дӀайихьа дагалоацама сайре.
• 2023-ча шера Долакха-Юрта тов бетта 12-ча дийнахь «Ишколхошта дола товшхал» яхача проектагӀа Вахий хьамарагӀа дагалоацама сайре дӀайихьай.

Хержа кхолламаш

Вахий интервьюш, адама́ хьалхашка даь къамаьлаш, лустамаш

• БӀархой М. корреспондента Куштанаькъан Я., Коазой Ӏийса, Хамхой Ваха а волаш ийца интервью. «Халкъа лоӏам». № 28 (7970) 07.03.1991;
• ТӀумхой Р. Вахийгара ийца интервью, «Будем мы — будет республика» № 18 (9049), 05.02.2002;
• «Сердало» газетага йола интервью. «Нужно время и наши усилия». № 109, 24.07.2002;
• Интервью «Метта хозал цун хозалах йоал». № 124 (9723) 14.09.2006;
• Интервью-э́р. «Писатель и общество» № 50 (9817) 10.04.2007;
• Гергача истола тӀара къамаьл: «Кто мы, кем мы были, кем можем стать?», истола тӀа багӀарашта юкъе хиннаб Чахкенаькъан Ювсап, Малсаганаькъан А., Гаьгенаькъан Гирехан, Хамхой Ваха. № 79 (8946) 24.07.2001;
• ГӀалгӀчен бусалба наьха 1-ча съезде даь къамаьл, «Динца лоаттабаь тӏом». № 19 (8347) 04.05.1994;
• «Научно-практическая конференция (по политической и правовой оценке событий октября-ноября 1992 года)» яхача конференце даь къамаьл. № 40 (8349) 28.0.1994;
• Къамаьл, «Роль литературы в духовно-нравственном возрождении ингушского народа». Материалы Научно-практической конференции, прошедшей 21 декабря 1996 года. Саратов.1997 г.
• Къамаьл, Москве Янданаькъан Жамалдий 90 шу дузача. № 166 (9765), 23.12.2006;
• Къамаьл, Теваре В. В. Путина гадоаккхаш. № 151 (9919), 22.11.2007;
• «Письмо к писателям Осетии» (каьхат, яздаьд 1988-ча шера, дешхьалхе йолаш луш да). № 33 (8320), 18.05.1993;
• Лустам, «Цхьоагӏонца — дагалаттачунга». № 65 (8010), 01.06.1991;
• Лустам, «Хетачохи дагалаттачохи». № 36 (8323), 28.05.1993;
• Лустам, «Нравственные устои народа». № 1 (8351), 24.01.1995;
• Лустам, «Разделившая участь народа» («Сердало» газетах) № 2 (8352), 31.01.1995;
• Лустам, «А всё таки она восторжествует…» («О реабил. репрессиров. народов» яхача РФ закона 4 шу дизарга). № 18 (8417), 04.06.1996;
• Лустам, «Ей только 4 года. А впереди…» № 23 (8422), 04.06.1996;
• Лустам, «От пробуждения духа — к возрождению духовности» № 63 (8848), 18.10.2000;
• Лустам, «Помнить и не торопиться». № 67 (8852), 31.10.2000;
• Лустам, «Не вздумайте унижать ингушей, пугать. Они этого не любят.» (Заьзганаькъан Идриса ваьча денга). № 16, 31.01.2002;
• Лустам, «Слово о личности» (об Аддал-Хамиде Тангиеве) № 65 (9096), 27.04.2002;
• Лустам, «Умар Димаев — в памяти народа». № 168(9199), 05.11.2002;
• Лустам, «В добрый путь, Ингушетия!». № 99 (9130), 06.07.2002;
• Лустам, « — Хасан, ты знаешь, в чём смысл жизни?» (Заьзганаькъан Идрисах). № 14 (9239), 30.01.2003 (1996-ча шера «Сердало» тӀара юхакепатохар).
• Лустам, «О наболевшем с грустью и всерьёз» (литературан хьалах). № 19 (9234), 08.02.2003;
• Лустам, «Не стало Приставкина». № 106 (10004), 17.07.2008;
• Лустам, «А был гвоздь, или кто заинтересован в очередной провокации?» № 86 (9853), 21.06.2007;
• Лустам, «Долг памяти» (мехках бахарах) № 26 (9241), 22.02.2003;

Статьи о писателях и литераторах

• «Слово об Идрисе Базоркине». № 40 (8327), 16.06.1993 (4 автор ва ӀотӀаязваьр, цхьабакъда яздаьр Хамхой Ваха ва).
• «Жизнь, помноженная на талант» (Хьоашаланаькъан Ӏаьлах). № 3, 07.02.1995;
• «Тахан дезткъеи пхиъ шу даргдар Идриса…». (Байсаранаькъан Идрисах) № 21 (8371), 14.06.1995;
• «Восходящая звезда поэзии» (МарзагӀийнаькъан Амирах). № 66 (8851), 28.10.2000;
• «Воти, ты знаешь Базоркина?..» № 59 (8926), 14.06.2001;
• «Вешалаш Чахкиев Капитон». № 108 (8975), 12.09.2001;
• «О романе А.Бокова „Багровые зори“. № 142 (9006), 13.11.2001;
• „Ткъоалагӏча бӏаьшерен тӏеххьара эзде“ (Озанаькъан Салманах). № 15 (9230), 01.02.2003;

Кинашкашта язъяь йӀаьха дешхьалхенаш

• Хьоашаланаькъан Ӏаьла („Лоаме“ яхача байтий гулламах, В.Чахов псевдоним йолаш)
• МутаӀаланаькъан Хьажбикар („Хержараш“)
• Коазой Ӏийса (роман „Гӏалгӏай“ (Зоазо)»
• Матенаькъан Ӏаббас («Аьттув» роман)
• Гаьгенаькъан Гирихан (4 том йола байтий гуллам)
• Тийрканаькъан Аьсет («Хоза кхаъ» яха дувцарийи пьесийи гуллам)

Хамхой Вахах яьздаьр

• Ялхарой Марем. «Американка Лиз Кэнатан напутствовала на ингушском». № 61 (8928), 19.06.2001;
• Горчханаькъан Бадрудин. «Кегаеннача» заман сурт Хамхоев Вахий произведенешка" (йоазонхочун 50 шу дизарга). № 143 (9174), 21.09.2002;
• Иленаькъан Марем. «Встреча с матерами слова» (посвящённая творчеству Вахи Хамхоева). № 105 (9320), 14.08.2003;
• Угурчанаькъан Азмат-Гири. «Адамий безамах ма валва хьо». (Ваьча денна хетаяь статья). № 122 (9890), 11.09.2007;

СовгӀаташ

• «КарагӀдийннарех» орден (ГӀалгӀай Мехка Президента 2002-ча шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьара амар);
• РФ Федераце Совета тхьамадан баркал (2010).
• «ГӀалгӀай Мехка Халкъа йоазонхо» яха сийлен цӀи (ГӀалгӀай Мехка Мехкдаь 2012-ча шера тов бетта 11-ча дийнахьара амар);
• «Юкъарлоно сийдар» яха сийлен дото орден (Эрсече).