Доакъашхо:Тоадархо/Ф

ГӀалгӀай Абат
А Аь Б БӀ В ВӀ Г ГӀ Д ДӀ Е Ж ЖӀ З ЗӀ И Й К Кх Къ КӀ Л М МӀ Н НӀ О П ПӀ Р С Т ТӀ У Ф Х Хь ХӀ Ц ЦӀ Ч ЧӀ Ш Ъ Ы Ь Э Ю Я Яь Ӏ

Кириллица алап Ф
Фф
Сурт
◄ Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш ► ◄ р с т у ф х ц ч ш ►
Экамаш
ЦӀи	Ф: cyrillic capital letter ef ф: cyrillic small letter ef
Юникод	Ф: U+0424 ф: U+0444
HTML-код	Ф‎: Ф или Ф ф‎: ф или ф
UTF-16	Ф‎: 0x424 ф‎: 0x444
URL-код	Ф: %D0%A4 ф: %D1%84

Ф ф (Ф ф; хьаалар: [ф], цӀи эф, цкъаза аббревиатурашка — фэ) — кириллицан алап. Болгарой алапата чу 21-гӀа алап да, эрсий чу 22-гӀа алап да, кӀайэрсий алапата чу — 23-гӀа алап да, сербий алапатеи украинхой алапатеи — 25-гӀа да, македонхой алапата чу — 26-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из 29-гӀа алап да.

Кавказе

ГӀалгӀай меттала

Цхьадолча лоалаха дахача Кавказа къамашка мо а доацаш, гӀалгӀай меттала ф оаз йолаш я. Кхыча метташка ф алап алапата чу долаш дале а, эрсий метта тӀара хьаийцача дешашка мара леладеш дац из. ГӀалгӀай мотт кхыча кавказхой метташта юкъе цу хӀаманца эргалга лоархӀ, цудухьа цхьаболча тохкамхоша из оаз гӀалгӀаша кхычахьара хьаийца я яхаш къамаьлаш хул деш. Кхыча Ӏилманхоша из нийса цахилар белгалдоах, цу алапацара дешаш лоадам бола дешаш а хиларах, иштта кхыдола далилаш а доаладу цар.

Дешаш

• Фу
• Фо
• фарал
• Фарта
• Фаьппи
• Фийг
• ферта
• фоамар
• форд
• фурт
• файтон
• дуфи
• фараз
• фазиг

Нохчий меттала

Нохчий меттала ф яха оаз яц аьнна лоархӀ. ГӀалгӀай меттала ф долаш леладеш дола дешаш нохчий ӀаьдалагӀа е хӀ долаш хул (фу — хӀу, форд — хӀорд), е п долаш хул (фараз — параз), хийла м долаш а хул (Фарта — Марта)

Славаьний метташка

ТӀеххӀиндий-европерча метта ф хиннадац, цхьабакъда из латинийи янийи метташка хьахинна хиннад, цигара чудаьннад из славаьний метташка. ХӀанзарча эрсий меттала «Ф» духхьала хьаийдаьча дешашка мара леладеш дац ала йиш йолаш да, из хила йиш йолаш да чӀоагӀа [ф] долаш е кӀаьда [ф'] долаш (укх алапашта хьалха хилча: «е», «ё», «и», «ю», «я», «ь»). Славаьний овла болча дешашка «Ф» оазаш юстача дешашка нийслу (фукать, фыркать), иштта жаргонизмашка а (фуфло, туфта) йоазон е оазий кеп чӀоагӀа хувцаденнача дешашка (дрофа, филин, Фили). Хьалха цу алапах ферт яхад эрсаша.

«Ф» долаш эрсий метта хьаийцача дешай масалаш:

• яний метта тӀара: «катастрофа, Фёдор»;
• латиний метта тӀара: «федерация, эффект»;
• немций метта тӀара: «картофель» (Kartoffel яхачох), «фунт» (Pfund яхачох);
• голландхой метта тӀара: «флаг».

Алапа куц

Кириллице дукхагӀа 22-гӀа лоархӀ ший аргӀагӀа куц долаш а хул; глаголице 23-гӀа доагӀаш да ер куц а долаш: е (ширагӀа йола кеп) урагӀа бӀаьхагӀа бола бийсабарг ба пхорагӀа така а хьекха юкъегӀолла шаккхе йист болча кагий тӀадамаш а латташ. Шинна а алапатагахь цун таьрахьашцара маӀан — 500 я. Кириллицан а глаголицан а алап яний алапа тӀара доагӀаш да — фи (Φ, φ) алапа тӀара.

Духхьашха «Ф» алап [ф] оаз дӀаязъергйолаш мара леладеш хиннадац эрсий меттала (къора бордий-царгий спирант) хьаийцача дешашка, фита (Ѳ, ѳ) яхача алапаца цхьабахьан тарра; кастта [в] оаз цхьайолача позицешка [ф] хьахила йола ма яллинге славаьний дешашка нийсдала а доладеннад из алап хьааларга хьежжа «В» алапа е «ХВ» яхачоа когаметта.

БӀорахой шрифт хьалхарча эршагӀа юкъейоаккхача хана (1707—1708) «Ф» алап дӀадаьккха хиннад фита мара лела ца деш; цхьабакъда шоллагӀча эршагӀа (1710) ферт юхаметтаоттадаь хиннад этиологега хьежжа тайп-тайпара уж ши алап яз а деш. 1917—1918-ча шерашка хиннача орфографе реморашка фита дӀадаьккхад [ф] фонема белгалйоаккхаш цхьа алап мара ца дуташ.

Кодий улг

Кодировка	Регистр	Итлашха код	Ялхийттлашха код	БархӀлашха код	Шоллашха код
Юникод	Доккха	1060	0424	002044	00000100 00100100
	ЗӀамига	1092	0444	002104	00000100 01000100
ISO 8859-5	Доккха	196	C4	304	11000100
	ЗӀамига	228	E4	344	11100100
КОИ-8	Доккха	230	E6	346	11100110
	ЗӀамига	198	C6	306	11000110
Windows 1251	Доккха	212	D4	324	11010100
	ЗӀамига	244	F4	364	11110100

HTML чу доккха Ф Ф аьнна е Ф аьнна язде йиш я, тӀаккха зӀамига дарр (ф) — ф е ф аьнна.

Литература

• Булич С. К. Ф // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
• Тариева Л. У. К вопросу о фонеме <ф> в ингушском языке // Об исконности фонемы «Ф» в ингушском языке. — Назрань: ООО «Кеп», 2019. — С. 135—157. — 160 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-4482-0059-5.
• Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография / отв. ред. акад. В. И. Борковский. — 2-е изд., факсимильное. — Л., М. (факс.): Из-во АН СССР; из-во «Наука» (факс.), 1928, 1979 (факс.). — С. 200. — 494 с. — 2700 экз.

ТӀатовжамаш

• Ф на сайте Scriptsource.org (ингл.)
• ф на сайте Scriptsource.org (ингл.)