Доакъашхо:Тоадархо/Малхбоалехьара Европа
Малхбоалера Европа (я) (эрс: Восточная Европа, ингал: Eastern Europe) — деша готтача маӀанах — географега диллача юкъера а гӀинбухе-малхбоалехьара а йола Европа. Ба́ха нах дукхагӀа славаьний къамаех ба, цар цу кӀалгӀаран (подконтинент) арен ⅔ да́къа лоаттаду. Термин контекстага хьежжа я, кхыметтала хувцалуш а я; Цхьанкхийттача Къамай Организаце каьхата тӀа яхачох, «Малхбоалехьарча Европан къоастамаш Ӏилман доакъош миссел дукха а да» «Арений тождествий хӀара оценка — долчох, социальнии товшхалеи конструкци а» я.
Малхбоалехьара Европа — Юккъерча Европаннеи Малхбузехьарча Азеннеи юкъе йола область я ший къаьстта йола белгалонаш а йолаш: Ваьзарен хинна а йола, Хьункархой импере чӀоагӀа Ӏоткъам барцеи хьахинна а йола. Цудухьа европерча тархьархоша къоабалду Малхбоалехьарча Европан доккхагӀа дола мехкаша Янийи, Румеи, Ваьзарени товшхал хьаэцаш царна когаметта этталга. Цудухьа Малхбузехьарча Европан колонеш хиннача замалахь тӀехьа Ингалсехьеи, Фаьренгехьеи импереш йолаш лоархӀаш алхха Россеи, Немцийи, Астрийи импереш мара лоархӀаш хиннаяц дукхагӀча даькъе Эльба хил малхбоалехьа хинна. Малхбоален импереш Малхбузен цивилизацешта духьала увттаеш хиннай.
Кхыбола къоастам шийлача тӀема хана хьа а хинна цхьа бахьан Малхбоалехьара блок яхача термина́ синонимично лелабаьб. Цу къоастамагӀа хьалха мел хинна европера социализма паччахьалкхенаш я из Малхбоалехьара Европа яхар. Цкъаза уж паччахьалкхенаш Юккъерчеи Малхбоалехьарчеи Европанна екъ. Хийла Европа шин даькъе екъаш хилча (Малхбузехьарчоаи Малхбоалехьарчоаи, ЗӀилбухераяри, ЗӀилбухен-Малхбоалехьаръяри, кхыйола субрегионаши ца лаьрхӀача), Варшаверча договоре хиннача мехкий листамагӀа, Малхбоалехьарча Европера еррига хьалха хинна Югославии, Албании, Янехьеи юкъерайоаккх, цхьабакъда хӀанзара Немцехье тӀатох. Дале а, Астрии Скандинавии Малхбузехьарча Европан лаьтташ лоархӀ, цар политикацара хьалхе бахьан долаш[1].
Малхбоалехьарча Европан доазув ЗӀилбухерчунчули, Малхбузехьарчунчули, ГӀинбухерчунчули хьавӀашагӀтехача а кӀезигагӀа дале а, 2016-ча шера 5 млн км² тӀа Европан бахархоех 34 % мара яхаш хиннаяц[2].
Мехкал
[тоаде | тоаде чура]Малхбоалехьарча Европан мехкий мехкал тӀунал кӀезигагӀа йолаши, шелал чӀоагӀагӀа йолаши я Малхбузехьарчунца юсташ хилча (Малхбузехьарча Европе шера юкъера йӀовхал 0-гара 15-га кхаччалца °C я, Малхбоалехьарчачун — −5-гара 10-га кхаччалца °C). Цунца лаьттан тӀоа шозза хьаьнагӀа да (географе шорал цхьатарра йолашше) Балканашкеи, Эрсечен ЗӀилбухехьеи, Идалйисте. Цхьабакъда жа-доахан даьгӀенашка дукхагӀа доажду Малхбузехьарча Европе, кхыметтала Скандинаве тӀехьа бӀарччача шера хӀана диц аллал ду. Ӏийне йола фе температуран максимум а Европе иштта экаме я Идалйистеннеи Казахехьен Европерча даькъеи. Дунен массайолча экономикан-политикан регионашта юкъе Малхбоалехьарча Европага эггара йоккхагӀа йола Ӏаьржача лаьттай кхоачам ба.
Термина тархьар
[тоаде | тоаде чура]Кхы а XVI бӀаьшу тӀадаллалца Вислайнеи Та́на́и юкъе йолча хӀанзарча Малхбоалехьарча Европан лаьттаех Малхбузен кинашкахоша Европера Сармати оала цӀи йоаккхаш хиннай[3].
«Малхбоалехьара Европа» яха термин кхетае духхьашха гӀерта́р Сергей Соловьёв хиннав История России с древнейших времён (1851—1879) яхача балха тӀа, цо Малхбоалехьарча Европаца кхетаеш хиннар Эрсий раьгӀеи Эрсечен Европера да́къеи хиннад: Балтикерчеи, КӀайчеи, Ӏаьржачеи, Къаспийи фордаштеи Урала́и юкъера лаьтта чулоацаш, цо чулоац Идалеи Днепреи хин бассейнаш[4]. 1913-ча шера кепатехача Католикий Энциклопеде хьаяхачох, Малхбоалехьарча Европах Балканашкара паччахьалкхенаш а лаьрхӀай, иштта Астрий-Мажарчеи, Россе империи яхача мехкий доакъош а лаьрхӀад. Белгалдаьхачох, Европан малхбоалехьара гӀай къамашца къоаста де дезаш хиннад.
ООН маьженашка хоржамаш дергдолаш региона викалий квотегӀа ООН-а паччахьалкхенаш-доакъашхоех регионаш тӀа гӀолла тоабаш яьй. Цхьабакъда цу тайпара тоабаш вӀашагӀтохаш каст-каста географе принцип йохаю: ишта, масала, «Малхбузехьара Европа» яхача тоабах Астралии, Керда Зеландии, Жугтехьеи, Туркехьеи, СШАи, Канадеи я, тӀаккха «Малхбоалехьара Европа» яхача тоабах ГӀозлойчеи, Эрмалойчеи, Гуржехьеи[5]. Цхьабакъда дагалоацам къамашта юкъара дистар а долаш ООН-а статистикан кепатохарашка Малхбоалехьарча Европан листам ишта оттабаьб (цунца цхьана геополитиках европера йола Кипри, Гуржехьеи, Эрмалойчеи, ГӀозлойчеи Малхбузехьарча Азега йийхкай)[6]:
- Ло:Флаг Белоруссии КӀайэрсече
Болгари- Ло:Флаг Венгрии Мажарче
- Ло:Флаг Молдавии Молдави
- Ло:Флаг Польши Полхехье
- Ло:Флаг России Эрсече
- Ло:Флаг Румынии Румани
- Ло:Флаг Словакии Словаки
- Ло:Флаг Украины Украина
- Ло:Флаг Чехии Чехехье
Цхьадолча бовхамаша Балтикайистера мехкаш ГӀинбухерча Европага дехк, цунца цхьана кхычар, CIA World Fact Book мо́ча́р Малхбоалехьарчунга дехк. Спорта цхьанкхетарашка Балтикайистерча мехкаша шоаш каст-каста Малхбоалехьарча Европага бехкосточной[7].
ПолитикагӀара хьежача, Малхбоалехьара Европа ШоллагӀа дунен тӀом баьлча хьахиннаб, из я советий Ӏоткъама́ кӀала яха́ европера мехкаш: Болгари, Румани, Мажарче, Чехословаки, Полхехье, ГДР[8]. После распада СССР новообразованные страны Балтии также стали считаться частью Восточной Европы[9], хотя иногда Прибалтику всё же отделяют от Восточной Европы[10].
.png){kind=spacer}
ХӀанзарча немций бовхамашка Малхбоалехьарча Европага иштта балканашкара паччахьалкхенаш а ехк[12]:
- Ло:Флаг Албании Албани
- Ло:Флаг Сербии Серби
- Ло:Флаг Словении Словени
- Ло:Флаг Черногории Ӏаьржалоаме,
иштта Кавказдехьаръяраш а:
ГеографегӀара хьежача, Малхбоалехьара Европа нийсъю Малхбоалехьарча Европан раьгӀенна. Ишта лаьрхӀача, Полхехьенали, Балтикайистали, Украинали, КӀайэрсеченали совгӀа Малхбоалехьарча Европах Суомийчеи, Болгарии Казахехьен доазон 14 %-и хул[13].
Кхыйола субрегионаш
[тоаде | тоаде чура]Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]
- ↑ All the World Languages in One Visualization, By Native Speakers (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Страны Восточной Европы. Образовака (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 3.12.2025.
- ↑ Трактат о двух Сарматиях
- ↑ История России с древнейших времён (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Региональные группы государств — членов Организации Объединенных Наций (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Statistical Yearbook – 62nd issue (2019 edition). Annex I - Country and area nomenclature, regional and other groupings (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Восточно-европейская хоккейная лига
- ↑ «Доктрина Горбачева» и уход СССР из Восточной Европы (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 3.12.2025. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.03.2016.
- ↑ НАТО нарастит своё присутствие в Восточной Европе (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ СМИ: НАТО планирует разместить войска в Восточной Европе и Прибалтике (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe | Pew Research Center (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ The Balkans. www.cotf.edu (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 3.12.2025.
- ↑ Восточно-Европейская равнина
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Lipton, David (2002), "Eastern Europe", in David R. Henderson (ed.), Concise Encyclopedia of Economics (1st ed.), Library of Economics and Liberty, <http://www.econlib.org/library/Enc1/EasternEurope.html>
- Myant, Martin; Drahokoupil, Jan. Transition Economies: Political Economy in Russia, Eastern Europe, and Central Asia (ингл.). — Wiley-Blackwell, 2010. — ISBN 978-0-470-59619-7.
