Доакъашхо:Тоадархо/КаӀбат

Маьждиг
Тоадархо/КаӀбат
Кааба
Ӏар. الكعبة‎
КаӀбат 2020-ча шера
Паччахьалкхе	СаӀудий Ӏарбий мохк
Провинци	Макка
Пхье	Макка
Никъ, мацаб	суннийл
Керттера таьрахьаш
605 — Къурайш тайпано КаӀбат юхадоттар 638 — ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубайра юхадоттар 693 — Ӏабдул-Малик ибн Марвана юхадоттар 1629 — Мурад IV-чун замалахь юхадоттар 1996 — КаӀбат меттаоттаяр
Белгала хӀамаш	Ӏаьржа кхера
Хьал	Ислама керттера супа зерат
Доаккхал	11,03×12,86 м
Лакхал	13,1 м
Хьал	болх беш да

ХьажцӀа ваха́ саг

ХьажцӀа́ (да) е КаӀбат (да) (эрс: Каа́ба, Ӏар. الكعبة المشرفة‎ — Аль-КаӀбат аль-Мушаррафат‎ «ЛерхӀаме дола КаӀбат») — куба хьисапе хьалдетта дола бусулба зерат. Из латт Маккарча Хьарамен коа. ХьажцӀа керттера йолча моттигех я хьажол деча хана нах гуллуш. ХьажцӀенах иштта оалаш да «аль-Байт аль-Хьара́м», Ӏарбий меттала цун маӀан да «Хьарам цӀа» е ¬¬«Супа цӀа». ХьажцӀенна гонахьа го баккхарца тӀавоаф ду.

КаӀбата тӀахьожаш ба Бану Шайбат яхача наькъа нах. Царга да цун наӀарех дола доагӀаш а. Цу цӀен тӀарча на́ха́ уж дӀакховдадаьр Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, ва. КаӀбат цӀендар шера шозза дӀахьу (Мархий бутт хилалехь ши кӀира хьалхеи, хьажол делехье ши кӀира хьалхеипримерно за две недели до начала священного месяца Рамадана и за две недели до хаджа).

Къуръана тӀа КаӀбат Далла Ӏибадат дергдолаш дегӀа хьалхара гӀишло я йоах.

КаӀбата цхьан саьна чу Ӏаьржа кхера боалл. Ӏумрати хьажоли деча хана КаӀбатах гонаш доах ¬¬¬– тӀавоаф. КаӀбат къиблат да ¬– бусалба нах ламазагахь дӀаберза оагӀув.

Этимологи

Дош дешаца нийсдеш маӀан доаккхаш Ӏилча, Ӏар. كَعْبَةٌ‎ яхар «куба цӀа» яхилга да, из хьадаьннад كَعْبٌ‎ — «куб». КаӀбата кхыйолча цӀерех я — «Аль-Байт аль-Акъдам» ¬ «Эггара ширагӀа дола цӀа». Бусалба наха КаӀбатах «Байту-ЛлоахӀ» а оал «АллахӀа цӀа» аьнна, кхыдолча маьждигех мо :

Боккъал, духхьашха наха дегӀа дола цӀа Баккатердар ма-д Ӏаламашат беркати нийса никъи болаш.

Долчча тайпара йоазув (Ӏар.)

إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ

—  3:96

Дош легадар

Фу? ХьажцӀа́ Мича? ХьажцӀа (шаккхе «а» лоаца да)

КаӀбата доакъош

КаӀбата оттама доакъош:
1. Ӏаьржа кхера; 2. НиӀ 3. а́пар; 4. Лард; 5. ИсмаӀала Хьиджр ; 6. Мультазам; 7. ИбрахӀима макъам; 8. Ӏаьржача кхера са; 9. Йамана са; 10. Шаьма са; 11. Ӏиракъа са; 12. Кисват; 13. ИбрахӀима макъам

ХьажцӀа Маккарча моакхаза блокех даь да шакӀах даьча ларда тӀа етта йола. КаӀбата пенаш тӀехьанахьа Ӏаьржача тӀатоссамца ӀотӀакхелла да, кисват оал цох; шера цкъа хувц из бусалба ханоргах Зуль-Хьиджат бетта (хьажола бетта) 9/10-ча дийнахьа.

КаӀбата саьнаш дунен оагӀонашка хьожадаь да, цар цӀераш я «Йамана са» (зӀилбухера), «Ӏиракъа са» (гӀинбухера), «Шаьма са» (малхбузехьара) «Кхера са» (малхбоалехьара). КаӀбата чухьа че я, цхьабакъда шера шозза (иштта безача хьаьшашта а) мара хьаелац из «КаӀбат цӀенъяр» яхача церемонегӀа.

КаӀбата лакхал 13,1 м я, дӀоахали шорали 11,03-и 12,86-и метр я хӀараяр. ИбрахӀим пайхамара хана ХьажцӀен боарамаш вешта хиннад:

малхбоалехьара пен — 14,80 метр;

Хьати́ма оагӀорахьара пен — 10 метр;

Ӏаьржача кхераи Йаманарча саьннеи юкъер пен — 9,15 метр;

малхбузехьара оагӀув — 14,2 метр.

Ӏаьржа кхера (Ӏар. الحجر الأسود‎ — аль-хьаджар аль-асвад) — КаӀбата малхбоалехьарча саьна чу 1,5 м йолча лакхала боарамагӀа чуоттабаь бола кхер. Кхера хьагуча тӀехен майда — 16,5×20 см гарга я. Дар дийцача, кхера яхар Ӏаьржа-цӀеча кхера Ӏоакъингаш я цемента маркхалца вӀашкалотаяь а йола, боккхача доточо го́ма чу чуоттаяь а йола. Хьажол деча хана цунна кулг тохар деза лоархӀ. Мухьаммад пайхамара, ﷺ, ший тӀехьабазарашца Макка хӀетта хьаяьккхача хана ХьажцӀагӀара деррига цӀувнаш Ӏоаракхайсад цо, цхьабакъда раьза волаш Ӏаьржача кхера Ӏасаца дӀатӀакхайдав из. Цу ханналца Къурайш тайпано езъеш лораеш хинна хӀама хиннай из. Хьадувцачох, Ӏаьржа кхера АллахӀа Адамга бессаб, кӀай хиннаб из, цхьабакъда ха массаза йода Ӏаьржабеннаб из адамий къинош бахьан долаш. Вешта дувцачох, Нухь пайхамарга бессаб из хий айдаларах дагалоацам хургболаш, йӀаьхача замалахь Абу Къубайс лоам тӀа ула а баьб из. ИбрахӀим пайхамара ХьажцӀа доттаргдолаш кхерий лийхача хана цо из хьа а бена хӀанз ше боаллача дӀаоттабаьб из, цунна гонахьа тӀавоаф дергдолаш, АллахӀа деш дола Ӏибадат хьахиннад цох хьажол деча хана.

НиӀ (Ӏар. باب الكعبة‎) ХьажцӀен малхбоалехьарча пена чу йоалл лаьтта тӀара 2,5 метр лакха, цунна тӀакхоачаш хилча, лагӀаш тӀаувттаду. Хьагучох, наггахь айлуш долча хих лорадергдолаш даь хила дезаш да из. НаӀара лакхад 3,06 метр я, тӀаккха шорал — 1,68 метр. НиӀ хьаеча хана 280 кг гаргга 999-ча пробан дошув хьаийцад 13 420 000 саӀудий риал мах болаш. НаӀараш совгӀата еннараш Халид ибн ӀабдульӀазиз паччахь ва. Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, замалара денз ХьажцӀен дӀоагӀаш Бану Шайбат цӀен тӀарча наьхага уладеш да.

ХьажцӀа тӀалатта лард (Ӏар. الشاذروان‎) 1627-ча шера тӀатехай лаьттан кӀаларча хих лорадергдолаш.

ИсмаӀала хьиджр (Ӏар. حجر إسماعيل‎) е аль-Хьатим (Ӏар. الحطيم‎) — лоха ахгерга бола пен. Лакхал 1 метр гаргга я, йӀоахал — 17,75 метр. Хьажошка цкъаза цу пенна юкъеи КаӀбата юкъеи йолча метте чу а балийте ламаз дайт, из моттиг ИсмаӀали цун нана ХӀаджари дӀабийхка моттиг лоархӀ.

Мультазам (Ӏар. ملتزم‎) — 2 метр гаргга дола Ӏаьржача кхера́и КаӀбата наӀараштеи юкъеи дола пена дакъа .

ИбрахӀима макъам (Ӏар. مقام إبراهيم‎) — кизгахи маьхахи хьалъяь хӀама, цунна чухьа ИбрахӀима когий лар йиса кхера боалл, хьадувцачох. ИбрахӀим цу кхера тӀа ХьажцӀен лакхера дакъа доттача хана цу кхера тӀа лаьттав из ИсмаӀал ший баламаш тӀа хьал а айвеш лакхагӀа дола дакъа хьалдергдолаш.

Ӏаьржача лоаман са (Ӏар. زاوية الحجر الأسود‎) — ХьажцӀен малхбоалехьарча даькъе Ӏаьржа кхера чуоттабаь бола са.

Йамана са (Ӏар. الركن اليماني‎) — КаӀбата зӀилбухера са.

Шаьма са (Ӏар. الركن الشامي‎) — ХьажцӀен малхбузехьара са.

Ӏиракъа са (Ӏар. الركن العراقي‎) — ХьажцӀен гӀинбухера са.

Кисват (Ӏар. كسوة الكعبة‎ — кисват аль-каӀбат) — Къуръана аяташца ега́ йола Ӏаьржача даьрех яь йола тӀатосса хӀама, цун йӀоахал 41 метр гарга я, майда — 875 м², сомал — 2 мм а совгӀа а я. ТӀатоссам шера цкъа хувц хьажол делехь. Иштта ХьажцӀен кӀада тӀа лаьрххӀа КаӀбата наӀара лаьрхӀа даьре тӀатоссам а ба. Кисват духхьала из тӀатоссам мара ца тегача фабрике тег. Ширача заман чу кисват кӀайча бесарча кӀадах деш хиннад. Хьагучох, Ӏаьржа кӀада леладеш аттагӀа да (тӀабужача демахи догӀахи бӀехбелча, ишта чӀоагӀа зувц). ХӀиджрат даь 160-ча шерага кхаччалца (Аль-МаӀхди яхача Ӏаббасий халифа хьажол далца хана) КаӀбата тӀатоссамаш шер-шера цаӀ шоллагӀчоа тӀатоссаш хиннад. Цу элгаца хьежархойи йоакхо ераши халифага йист хиннаб гӀишло хьаӀайнача тӀатоссамех лоатта а ца луш чухарцар кхераш. Цудухьа халифа амар даьд КаӀбата цхьан хана чухь цхьан тӀатоссамал дукхагӀа хӀама тӀа ма тасса аьнна. Вай заманга кхаччалца а ду ишта.

ШакӀа оаса (Ӏар. شريط من الرخام‎) хӀара гон юхьиги чаккхе белгалйоаккхаш ба. Дукха ха йоацаш баьццара бар из, тӀехьагӀа кӀайчоа хийцаб из, цудухьа иштта чӀоагӀа зувш бац из хӀанз.

Тархьар

Ширача замангара денз КаӀбат массехказза юхадеттад. КаӀбата хьалхара гӀишло сигаларча малайкаша етта хиннай. Ислама яхачох, цул тӀехьагӀа цун гӀишлонхой Адами, цул тӀехьагӀа ИбрахӀими ИсмаӀали, хиннав цох лаьца АллахӀа дош да хьоахадаь: «…Хьоахаде Ӏа ИбрахӀимеи ИсмаӀалеи Цӏа мишта дилладар…» (Аль-Бакъорот, 2:127). ДиазлагӀа КаӀбат къурайшаша юхадеттад (Мухьаммад пайхамар, ﷺ, 35 шу даьнна волча хана из теш а волаш), пхезлагӀа ХьажцӀа ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубейра деттад.

ЖахӀила хана

ХьажцӀа

Бусалба дино яхачох, хьалхара гӀишло е чаьтар Ӏаьржача кхера тӀа хьалъяьр Адам пайхамар хиннав, тӀаккха ше КаӀбат еттар цун воӀ Шис ва. Хий айдаьчул тӀехьагӀа Нухьа пайхамара заман чу гӀишлои из лаьтта моттиги дӀаяьннай. АллахӀа амарца ИбрахӀим пайхамара цу метта КаӀбата керда гӀишло еттай. Хьаяхачох, Джабраил малайкас новкъостал даьд цунна. Цо хьабенаб цунна шийна тӀалаташ хилча моллагӀча лакхала тӀа тӀавоалалургвола кхера. Кхера хӀанз а КаӀбата йисте улабеш ба Макъам ИбрахӀим яхача хьалъяьча хӀаман чу. Кхера тӀа им диллача наха ИбрахӀима когий лараш лоархӀа кӀоагилгаш да. Цӏенхаштта АллахӀ цаӀ вар дегӀа хиннача ИбрахӀим пайхамара динах хиннача наха КаӀбат долча хьажол деш хиннад, цунна лакхе сигалара КаӀбат да малайкаша тӀавоаф деш.

КаӀбат Хьиджаза керттера тарматала ерд хиннад; КаӀбата юкъе ХӀубала бӀалгӀа лаьттад – дошо кулг долча сага аматагӀа (цхьан хана дӀадаьккха кулг да дошоца хьадаьр) дола къурайш тайпан цӀув. Ширача Ӏарбаша сигалений даи, къувкъача ден догӀани доалахои лаьрхӀав из. КаӀбатал арахьа кхыдола бӀалгӀаш а хиннад, царех дукхагӀдараш ер ма йий аьнна кеп йоацаш дола кхерий хиннад. Кхерий дездар хьалха хиннача тукхамашка эггара ширагӀа хиннад, иштта финикий а канӀанахой а хиннад из хӀама.

Керттерча цӀувна гонахьа кхыча Ӏарбий цӀувний бӀалгӀаш хиннад латта. Хьадувцачох, ислам отталехь ерда чу 300 совгӀа бӀалгӀа хиннад латташ.

Царна юхе синнел деш хиннад. Элгаца чуи цунна гонахьеи долча хьарам лаьтта тӀа къовсамаш даха, чӀир леха, цӀий мехкаде хӀаьта а йиш хиннаяц ¬– Ӏарбий тайпаш тайп-тайпарча цӀувнашта текъаш хиннабале а, массане а цхьатарра ХьажцӀа дездеш хиннад. Тарматхой цӀувнах во хӀама аьнначоа таӀазар хиланза даргдоацаш санна лоархӀаш хиннад цар: е цӀека у кхетаргда цох е хьаькъалах варгва. Макка жугтий а, жӀаргахой а, иштта хӀанифаш а баьбхаб ¬– ИбрахӀим пайхамара дин тӀехьабазараш, цӀенхашта АллахӀ цаӀ веш хиннав цар, дуне дитар а кхайкадеш, хӀаьта цхьан а дин юкъарлонга шоаш ца а бехкаш.

Мухьаммад яхача Макка ваьча кердача пайхамара, ﷺ, (Къуръано яхачох , ИбрахӀим тӀехьенах саг) деррига бӀалгӀаш доха а даь КаӀбата гонахьа дола лаьтта царех цӀенде амар даьд. Карарча хана КаӀбата гонахьа Ӏалаьмате доккха Хьарам маьждиг латт.

Къурайшаша КаӀбат меттаоттадар

Динах дувцачох, Мухьаммад пайхамар, ﷺ, КаӀбат меттаоттадеча дакъа лоацаш хиннав цунна воахьи доссалехь пхи шу хьалха. Цӏаьхха хий айденначул тӀехеьагӀа ХьажцӀа деха хиннад, цун пенаш йиттӀад, цудухьа тоаде дезаш хиннад из. Тоаде бокъо къурайша тайпан диъ наькъа енна хиннай, Мухьаммад пайхамара, ﷺ, дакъа лаьцад цу хӀамангахь. Пенаш хьалдетта даьнначул тӀехьагӀа Ӏаьржа кхера (аль-хьаджар аль-асвад) КаӀбата малхбоалехьарча пена чу дӀачуоттабе ха этта хиннай, цига къовсам эттаб из хӀама де сий хьанга кхача деза. Фунашта юкъе дов отта гарга кхаьчача хана, Абу Умайята, Маккан эггара къаьнагӀа вола охлочо, тӀехьатӀайоагӀача Ӏуйран маьждига коа хьалхара чуваьннача сагага из къовсам къоастабайтар хьийхад. Из саг пайхамар, ﷺ, хиннав. Маккан охлой гӀадбахаб: «Ер тешаме ва (аль-амин), — йоахар цар цхьан, — Мухьаммад ва ер». Мухьаммад Элча, ﷺ, царна дӀатӀавахача, из хаттар къоастадар дийхад цар цунгара. Мухьаммад Пайхамара массабараш раьзахинна соцам баьб — Ӏаьржа кхера тӀакхоллара тӀа ӀотӀа а билла, диъ фун къоаночо цун йисташ хьа а лаьца из тӀаба́. Цул тӀехьагӀа пайхамара кхера хьа а ийца КаӀбата пена чу дӀачуоттабаьб из. Къурайш тайпанга хьаьнала ахча ца таарах юхадеттача КаӀбато ИбрахӀим пайхамара еттача гӀишлон еррига майда дӀалаьцаяц. Ишта хьалха дӀаьхо нийса саьнаш дола кеп хинначара хьахиннай куба хьисапе йола гӀишло. Арахьа диса дакъа хӀанз Хьатим яхаш да.

Пайхамара, ﷺ, зама яьлча юхадоттар — ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубайр

Шаьмера денача эскаро хӀиджрата 64-ча шера Мухьаррам бетта КаӀбат дохадаь хиннад, тӀаккха керда хьажол хилалехь ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубайра КаӀбат юха хьалдеттад. Ибн аз-Зубайра лийрхӀар хиннад Мухьаммад пайхамара, ﷺ, дийзача тайпара ¬– ИбрахӀим пайхамара еллача ларда тӀа. Ибн аз-Зубайра яхачох, цунна хезад, Ӏаишата оалаш: "Пайхамара, ﷺ, аьннад: «Ва Ӏаишат! Хьа къам жахӀила заманна (е керастала́ аьлар цо) ишттал гарга децаре, ЦӀа (ХьажцӀа) дохаде амар дергдар аз, цул тӀехьагӀа цу чура арадаьккхар чу ма доаккхаргдар аз цох (ИсмаӀала хьиджр), лаьтта долча Ӏолох а ма дергдар аз из, ши ниӀ а ма яргьяр аз цунна: малхбоалехьара ниӀи, малхбузехьара ниӀи». Ибн аз-Зубайра аьннад: «ВоллахӀи, ер болх наха безаргбар ма бац, аз хьадергда из тахан, со кхера а кхерац».

Хьалха ма аллара, Ибн аз-Зубайра КаӀбат ИбрахӀим пайхамара еллача ларда тӀа хьалъяьй. Тхов кхаь Ӏавдах (Ӏарбий лаьтташка миска мо йоагаеш йола фоамар йоалла дахча) болча бӀоагӀа тӀа иллаб, иштта ши ниӀ а яьккха: цаӀ малхбоалехьеи, вож малхбузехьеи, Пайхамара, ﷺ, лайннача тайпара. ХьажцӀенах Хьатим хьатеха хиннай (Хьатим — лохига пен боалла КаӀбата́ тӀалатта ахгерга дакъа). ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубайра иштта е хувцамаш а даьд:

• КаӀбата тховна чу зӀамига кор даьккхад сердал чуяргйолаш;
• НиӀ лаьттанна нийса Ӏолох а яь цхьаькха ниӀ яьккхай;
• КаӀбата лакхал 9 долл (4 метр) лакхагӀа совъяьккхай, ишта цун лакхал 20 доллага кхаьчай (9 метр);
• цун пений шорал 2 долл хиннад (90 см);
• чухьанахь къурайшаша оттабаьча ялх бӀоагӀа когаметта кхо бӀоагӀа баьб.

Доттар дӀахьоча хана Ибн аз-Зубайра каӀбата гонахьа биъ бӀоагӀа бегӀа хиннаб, цар тӀа пордош хьалъайлай цар, из балхаш даьнначул тӀехьагӀа мара Ӏо ца йоаккхаш. Цхьабакъда наьха тӀавоаф цу бӀоагӀашта гонахьа де йиш хиннай, цудухьа КаӀбата гонахьа тӀавоаф дар дийхка хиннадац кхыметтала из меттаоттадича хана а.

Ӏабдул-Малик ибн Марвана заман чу

693-ча шера цу заман цӀихеза хьешамхо волча Хьадджа́дж ибн Юсуфа Ӏумайята халиф волча Ӏабдул-Малик ибн Марвана пурам даларца, Ибн аз-Зубайра етта гӀишло йоха а яь, Къурайша заман чухьа КаӀбат хиннача тайпара хьалдеттад. Цо даь хувцамаш ераш хиннад:

• гӀишлон боарам ӀозӀамигбаьб цо таханналца хувцабеннабац из;
• Хьатим дӀакъоастадаьд цо;
• малхбузехьара ниӀ дӀайикъай цо (цун лар хӀанз а гуш я), хӀаьта малхбоалехьаръяр йитай цо;
• Хьатима гонахьа хинна пен бохабаьб;
• Ибн аз-Зубайра КаӀбата чухьа баь дахчан лоами дӀаьбаьккхаб;
• наӀара лакхал 5 долл лохагӀа яьй (2,25 метр).

Ӏабдул-Малик ибн Марван Ӏумрат де венача хана ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубайра деттача тайпара ХьажцӀа меттаоттадар Пайхамара, ﷺ, шийна лайна хӀама хиларах хьадис хезад цунна, тӀаккха дехкеваьннав из ше даьчох.

Имам Малика халиф ХӀарун ар-Рашида даь хьехар

ХӀарун ар-Рашида ХьажцӀа Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, лайнача тайпара ХьажцӀа юхадотта лаьрхӀа хиннад, ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубайра из даьчча тайпара. Цхьабакъда имам Маликаца из дагаваьннача хана имамо халифага шийна хетар дита аьнна дийха хиннад ХьажцӀа урхазий кара ловзаю ловзорг йолаш хила йиш яц хӀаранечо йоха а еш, тӀаккха юхайотташ. Цун хьехарга ла а дийгӀа, ХӀарун ар-Рашида КаӀбат юхадеттадац, цудухьа Ӏабдул-Малик ибн Марвана яьча кепара йисай уж 966 шера́, кагий кулг тохар ца лаьрхӀача.

Мурад IV-вар яхача султана замалахь

1629-ча шера чӀоагӀа догӀаш а дийлха, ша а бийтта, хий айденначул тӀехьагӀа КаӀбата ши пен бехаб. Хий 3 метр хиллал айденна хиннад, КаӀбата лакхалах ахнега кхаьча хиннад из. ШаӀбана беттта 20-ча дийнахьа, ерача дийнахьа малхбоалехьареи малхбузехьереи пенаш чухаьрцад. Хий лохаденнача хана, ШаӀбана бетта 21-ча дийнахьа, рузбан дийнахьа, гӀишло юхайоттар доладаьд. ӀабдуллахӀ ибн аз-Зубайра хана мо биъ бӀоагӀа Ӏооттабаь хиннаб цу тӀа кӀадаш хьал а айла, тӀаккха Мархий бетта 26-ча дийнахьа доттар дӀадоладаьд. Ӏаьржача кхера йисте хиннар ца лаьрхӀача, пенех дисар дӀадаьккха хиннад.

Мурад IV-вар яхача султана йоакхо еш, гӀо а лоацаш еттача гӀишлон кеп Ӏабдул-Малик ибн Марвана замалахь хиннача гӀишлон боарамагӀа хиннай, из ше а къурайшаша еттача гӀишлон боарагӀама хиннай. Ло:Из хиджры-ча шера тархьархоех цхьанне лаьрхӀад КаӀбата тайп-тайпара кеп йолча кхерий дукхал 1614 хиннай аьнна, цхьабакъда пена чухьа доахкаш дола кхерий лархӀанза дисад.

Хьажол деча хана хьажой даггара совбувлаш хиларах Масджид аль-Хьарам дшерде дезаш хиннад. Цу тайпара шердар Ло:Из хиджры-ча шера хиннад, ӀабдульӀазиз ибн Ӏабдуррахман паччахьа хана. Ло:Из хиджры-ча шера Хьарме ток чуйиллай, токацара фодеттаргаш увттаяьй. СаӀуд IV-вар, Файсал, Халид паччахьаш болча хана дӀадехьача балхашка КаӀбата гонахьа йола майда 193 000 м² кхаччалца шеръеннай, тӀаккха адамий чухувшам — 400 000 саг. ФахӀд паччахь тӀавеча, маьждиге кондиционерийи, цӀи йоаеш йолеи, канализацеи системаш увттаяьй. Маьждига еррига майда 356 000 м² хиннай, тӀаккха чухувшам 600 000 сагага кхаьчаб. 2007-ча шера маьждиг тоадара цӀаькха а этап йолаяьй, из йистеяларца 1,6 млн саг чухувшийта лаьрхӀа ба гӀишлонхой. Цу тайпара эргадоаккхаш КаӀбата гонахьара майда 20 метр радиус йолчара 50 метр радиус йолча шеръергйолаш я, цига дулуш дола тӀавоафаш (е цкъа гобаккхар?) 52 000-негара 130 000-нега кхаччалца совдала дезаш да.

1996-ча шерара КаӀбат юхадоттар

КаӀбата дикка юхадоттар 1996-ча шера маьтсела бетта́и ардара бетта́и юкъе хиннад, Мурад султана зама яьнна 400 шу гаргга ха яьнначул тӀехьагӀа. Цу хана из юхадоттача хана юххьанцара хиннача кхоачамах кхерий мара дисадац, юхе мел йиса элементаш, тхов тӀехьа, хийца хиннай.

2020-ча шера COVID-19 дунен у бахьан долаш КаӀбат ший тархьаре духхьашха дӀакъайла хиннад.

КаӀбат чура

КаӀбата чухьа кхо бӀоагӀа ба; истол да цхьаца хӀамаш ӀотӀаувттаергйолаш, масала хоза хьадж йоагӀа хӀамаг; пенаши уйи шакӀах даь да; лакхера чура пенаш пордошца къайла да шахӀадат а латташ . КаӀбата чухье тховна кӀала йоахкача шин лампаца сийрдайоаккхаш я. ХьажцӀа веррига дӀахувшар 50 саг ва.

Литература

Арахьара видеофайлаш
Видео о Каабе
	Что находится внутри Каабы?
	Строительство Каабы
	Смена одеяния на Каабе

• Крымский А. Е. Кааба // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
• Кааба / Рощин М. Ю., Стародуб Т. Х. // Исландия — Канцеляризмы. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 303. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 12). — ISBN 978-5-85270-343-9.
• Кааба // Исторический словарь. — 2000.
• Кааба // Энциклопедия Кольера. — Открытое общество, 2000.
• История Мекки, группа ученых под руководством Шейха Сафир-Рахмана Мубакарпури, Даруссалам, Эр-Рияд, 2002

ТӀатовжамаш

• Кааба — древнейший храм на Земле (эрс.). Ислам.ру (7 бекарга 2009). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 9.08.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 7.08.2013.
• Мечеть Харам Байт-Уллах в Мекке (эрс.). Ислам.ру (13 тов 2011). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 9.08.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 19.02.2012.

---

• Священная Мекка и Кааба. История строительства. Чёрный камень. «Место Ибрагима»
• Кааба: происхождение, история и устройство по материалам саудовских, иранских и египетских первоисточников, включая русское иновещание некоторых из этих стран — в тексте и аудио, рус.
• Краткое изложение истории Каабы
• Виртуальная энциклопедия Хаджа. Большая фотогалерея
• Внутри Каабы. История Храма от ангелов до Saudi BinLadin Group.
• Видео трансляция Каабы из Мечети Аль-Харам