Чулоацамага гӀó

Доакъашхо:Тоадархо/Кавказасехье

Википеди материал
Историческая область
Предкавказье
Кавказа сехье — NASA новкъарца даьккха сурт
Кавказа сехье — NASA новкъарца даьккха сурт
Локализаци Эрсечен Европера да́къа
Охлой аьдагӀий, гӀалгӀай, гӀаьбартий, гӀумкий, доаргӀой, къарший, малкхарой, негӀий, нохчий, украинхой, черсий, хӀирий, эрсий
Юкъе я Эрсечен
Юкъелоац Ставрополера йист, Ростова ́область (цхьан даькъе), ГӀалмакхехье (цхьан даькъе), Краснодарерча йиста аренаш, АьдагӀийче, Къарший-Черсий, ГӀаьбартий-Моалкхаре, ХӀирийче, ГӀалгӀайче, Нохчийче, ДаьгӀасте
Укхаза хинна паччахьалкхенаш
Россия XVI-ча бӀаьшерагара денз хӀанзалца

Кавка́засехье́, Кавка́за хьалче — дукхагӀа шаьра дола Йоккхача Кавказа лоамел гӀинбухехьа ула лаьтта; тархьара-географе область. Цун доазув оттаду гӀинбухехьа Куман-Маныча таьӀа моттигацеи, Салан-Маныча аргӀанцеи (Ергени лакхаленаш тӀехьа), малхбузехьа Азова фордацеи, Кхерча  (эрс.) (гӀа. форда оасацеи, малхбоалехьа Къаспий фордацеи.

ЗӀилбухехьара-гӀинбухен-зӀилбухехьара малхбоалехьа-зӀилбухен-малхбоалехьа 900 км совгӀа км йӀаьха я, мередианаца хоададар (гӀинбухехьарча йиста тӀара зӀилбухерча йистага кхаччалца йола юкъ) — 300 км кхаччалца.

Физикан-географе экам

[тоаде | тоаде чура]

Геологе оттам

[тоаде | тоаде чура]

ГӀинбухехьеи юкъерча даькъеи Кавказасехьен доккха дола дакъа платформаш йола оттам болаш я герцине хобораш дола лард а йолаш. Ер лаьтта эпигерцине саккой  (эрс.) (гӀа. Ӏаькъах лоархӀаш я. Малхбузехьарчеи Юкъерчеи Кавказасехьен хобораш долча ларда ха хьалхара герцине лоархӀ, тӀаккха Малхбоалехьарча Кавказасехьен гӀинбухерча даькъа геосинклинала ларда ха — тӀехьара герцине[1].

Къобанхини Тийркеи лохенашка Индоло-Къобанеи Тийрка-Кумани чукхийттаченаш йоахк, уж ехкаш я Альпий геосинклинала областа йистерча чусаттарга — альпий лоамашта юхера чусаттарга, юкъерча даькъе чоалханегӀа да из герцине хобораш дола лард платформаш йола оттам а болаш хиларца[2].

Кавказасехьен тӀехе антропогенеи, неогенеи, палеогенеи юхедижа́чунца. Ставрополерча лакхаленашка палеогенеи неогенеи тӀайнех платформаш йолча тайпара хобораш дола оттам хул. Тийркеи Шолжеи аргӀений хобораш неогена породех латт, цу хӀамано йистерча чусаттара зӀилбухен ткъам чоалхане берзабу. Кавказерча Минералаш йоахкача Хишка  (эрс.) (гӀа. лаккхолитий тайпан лелхалоамий массиваш йоахк[2].

Физикан-географегӀа екъар

[тоаде | тоаде чура]

Орографех Кавказасехье екъаш я укхох:

  • Малхбузехьара Кавказасехье
    • Къобанхин-Азовйистера чукхийттаче (Къобанхил гӀинбухехьа)
    • Къобанхийистера гарахьа йола раьгӀе (Къобанхин лохегӀарча даькъал зӀинбухехьа)
    • Къобанхин дельтеи цунна тӀалатта Таьма ахгӀайре  (эрс.) (гӀа. (Азовйистера дельтера чутаьӀа моттиг)
  • Юкъера Кавказйист
    • Ставрополера лакхаленаш (831 метрага кхаччалца)
    • Тийрка-Шолжа лакхаленаш  (эрс.) (гӀа. (Тиркеи Шолжеи шинхиюкъ) антиклиналь йола Шолжеи (926 метрага кхаччалца) Тийркеи (593 (690?) м) аргӀаш а йолаш, иштта царна юкъе йийкъа йола синклиналь йола Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе а.
    • царна юкъе (лакхаленашта юкъе), зӀилбухехьа — раьгӀенна юкъе урагӀалатта Минеральни хиний тоабан чартакха хьисапе дола лакколит-лоамаш:
  • Малхбоалехьара Кавказасехье
    • Тийрка-Кумай таьӀа моттиг
    • ГоагӀой раьгӀе
    • Къаспиййистера таьӀа моттиг (Ӏаьржа лаьтташ)

Мехкал

[тоаде | тоаде чура]

Кавказ тӀуна йолча фе массий сферий доазон тӀарча оаса тӀа йоалл: цхьан оагӀорахьа Малхбоалехьарча оакафордеи Лаьттан Юкъера фордеи фе массаш цхьан оагӀорахьеи, Евразе чухьарча областий гӀара тӀарча екъача арений фе массаш вокха оагӀорахьеи. Кавказасехье Малхбоалехарча оакафорда-гӀаран эрий арений мехкала областага ехк: Кавказасехье керттера дакъа цун малхбузехьарча кӀалъобластах лоархӀ, тӀаккха Тийрка-Куман таьӀа моттиг — малхбоалехьарчох лоархӀ. Кавказасехьен кхыча доакъоех Тийрка-Куман таьӀа моттиг гӀара тӀара мехкал хиларцеи, йокъал хиларцеи эрг, цудухьа цун ландшафташ гӀомара арений лостам болаш я[3].

Малхбузехьарчеи Юкъерчеи Кавказасехьен мехкал эри арений мехкал да: йоачонаш чӀоагӀа латташ доаца гӀаьххьа гӀаран ахдекъа мехкал аьнна оттабу цунна экам. Температурий шера амплитуда 25—28 градус я. Ахка чӀоагӀа дӀайха да (кӀимарса бетта юкъера температура 21—24 градус я), Ӏа гӀаьххьа шийла да (наджгоанцхой бетта юкъера температура −2—5 градус я. −30—35 градус хиллал гӀор еш а хул. Лоа чӀоагӀа а диллац, каст-каста лерттӀа латташ а хилац. Йоачоний  (эрс.) (гӀа. юкъера дукхал 450—600 мм я шера. Нормал кӀезигагӀа йоачув Таьма ахгӀайрен тӀеи (300—400 мм) Ставропола лакхалений гӀинбухерчеи малхбоалехьарчеи босенашкеи (370—420 мм) хул. Юкъерча нормал дукхагӀа йоачув эггара айденнеи зӀилбухерча циклоний наькъ тӀеи латтача Ставропола лакхалений зӀилбухен-малхбузехьарча даькъе хул — шера 600—800 мм. ТӀунал лакха йола Минераловодски шахьара юкъера дакъа а да — айхха латтача лакколиташа Ӏоткъам барах (шера 600 мм-ал дукхагӀа). Иштта лоалахарча раьгӀенел дукхагӀа йоачув Шолжа аргӀан малхбузехьарча даькъеи Къобанхийистерча раьгӀеи (гӀинбухера дакъа ца лаьрхӀача) хул.

Дика ца лоархӀача бехкамех лоархӀ йокъал оттар, гӀинбухен-малхбоалехьарча Ставропольеи, Тийрка-Шолжа лакхален малхбоалехьеи, Нохчий раьгӀеи  (эрс.) (гӀа. каст-каста хул из. Малхбоалехьарча лаьтташка декъа михаш хул, цхьабакъда Къобанхин-Азовйистерча таьӀача метте а кхы наггахьа хулаш дац уж. Декъа михаша укхаза фе тӀунал чӀоагӀа лохъю, царех Ӏи дукха айлу — хулача йоаченел дуккха совгӀа хулаш. Масала, Ейске Ӏи 1200 мм хул[2].

Провинце доаккхагӀча даькъе йоачоний максимум аьтинга беттеи кӀимарса беттеи хул, ахкан чаккхе екъа хилар а наггахьа хула хӀама дац. Из хӀама бахьан долаш дуккха хий Ӏи хулаш дӀадоалл. Йоачонаш саьрга догӀа долаш хилар бахьан долаш хий тӀехен тӀагӀолла Ӏодахийя дӀадоалл. Таьма ахгӀайрен тӀа йоачонаш дукхагӀа гурахьеи Ӏайи хул. БӀаьстии гуйре йолалуча ханеи укхаза хӀара шера хӀана хилац аллал йокъал отт.

Юкъерча Кавказасехьа рельеф чоалхане хилар бахьан долаш мехкал чӀоагӀагӀа эргаш хул. Орографеца ювзаенна йола тӀунал хиларца эргалонаш гу укхаза, тӀаккха цхьадолча доакъошка (Шолжа аргӀан малхбузехьарча даькъе, Кавминводий лакколиташка, къаьстта Бештау, Стрижамент плато) лакха мехкала зонал гучайоалл, къаьстта дийцача, догӀаш касттагӀа делх, лоа дукхагӀа дулл, гӀор чӀоагӀа ю[4].

Тийрка-Куман таьӀача моттига мехкал декъагӀеи гӀарагӀеи да, Ӏаш шийлагӀеи бирсагӀеи да, ахка дӀайхагӀа да. Температурий шера амплитуда 30 градусага кхоач. Наджгоанцхой бетта юкъера йӀовхал малхбузехьа −5-негара −7-га кхаччалца градус я, ГӀизлар  (эрс.) (гӀа. йолча −2,5; кӀимарса бетта 25-26 градусага кхаччалца. Йоачоний максимум ахкан хьалхарча даькъе хул — аьтинга беттеи кӀимарса беттеи. Ахканара йоачув саьрга догӀаш хулаш хул, цудухьа хий сиха орашкеи берашкеи гӀолла Ӏама хьисапе йолча чукхийттача моттигашкеи тух доаллача ушалашкеи чудода лаьтта Ӏочудаха ца кхувш. Аьхки каст-каста дуккха ха йоаккхаш декъа михаш хул, бӀаьстии аьхкии декъа михаш 12-15 м/сек сихал йолаш хьекх. Ахканарча йӀовхалгеи йокъалгеи хьежжа укхазарча ландшафтий экам ахгӀомара аренашка мо ба. Шера йоачоний дукхал малхбузехьа 350 мм-гара малхбоалехьа 200 мм-га кхаччалца хул.

Долха хиш Къаспийи (ГӀойхий, Тийрк, Кума  (эрс.) (гӀа.) Азовеи (Кубань) фордий бассейнашка дехкаш да. Йоккхача Кавказа тӀара доагӀараш ца лаьрхӀача, Кавказасехьен хиш аьхки чӀоагӀа тӀехига хул, цхьан даькъе докъ а лу. Ставрополерча йиста хий Ӏалашдар Къобанхица да цхьан даькъе Йоккхача Ставропола хьарсамга гӀолла.

ТӀера тӀоа

[тоаде | тоаде чура]

Кавказасехьен Малхбузехьарчеи Юкъерчеи доакъошка Ӏаьржа хьаьна лаьтта да, лёсса хьисапе долча гӀомарагӀча лоабата  (эрс.) (гӀа. тӀеи топпара тӀеи улл из. Эггара дукхагӀа даьржа да Кавказасехьара карбонаташ йоахка Ӏаьржа лаьтта, тӀехе тӀара е анайист А яхачун доазон тӀа 10 % HCl йолча хана кхехка долалу из. Дилла Къобанхин-Азовйистерча таьӀача метте хул уж дукха, Къобанхинйистерча гарахьарча раьгӀен гӀинбухен-малхбоалехьа а яьржа я уж, иштта Стапрополерча лакхалений малхбузехьарчеи гӀин́бухен-малхбузехьарчеи босенашкеи, Нохчий раьгӀен тӀеи я яьржа.

Кавказасехьара карбонаташ йоахка Ӏаьржача лаьттай гумус йоаллача анайистий чӀоагӀал лоадам болаш я, бос тайша́, бора ба — гумус дукха йоаллаш цахиларах (5—6 %). Карбонатий дукхал лакха халар экаме да, цар тӀоан агрегаташка ферта хьисапе зиб дулл маьхий дагӀача кристаллий хьисапе. Цу Ӏаьржача лоамий белгалонаш мехкалеи гидротермическии ражаца дувзаденна да; дукха йоачан хинначул тӀехьагӀа, каст-каста ахкан хьалхарча даькъе а хул из, лаьтта тӀаьда хул. Декъеи дӀайхеи долча ахкан шоллагӀча даькъе лаьттан тӀоадал, ший йошаяь карбонаташ тӀехьа, тӀехе йолча хьатӀайоагӀа, цох Ӏи  (эрс.) (гӀа. хьахулача хана карбонаташ гумуса анайисте йиткъа псевдомицелий а хулаш хьалйоалл. Цудухьа Кавказасехьара Ӏаьржа лаьтта вторично карбонаташ йоахкаш да.

Ӏаьржа лаьтташ тух доаллача (гипс йоаллача) неогенеи палеогенеи заман топпараш тӀа дегӀайоагӀа — цар тӀа хьахул тух доалла Ӏаьржа лаьтташ. Уж вӀашагӀкхет Таьма ахгӀайрен чартакха хьисапе йолча лакхаленийи аргӀенийи босенашкеи, иштта цхьан даькъе Ставрополерча лакхаленашкеи — Калауса лакхенашкеи, Сенгилея чукхийттачеи.

Ставропольен гӀинбухен-малхбоалехьарча даькъе Ӏаьржа лаьтташ баьде-цӀабала бесарчарехи, цӀабала бесарчарехи хувцалу, каст-каста диро а хул уж, эри аренашкарча тух доаллача лаьтташца цхьана. ЗӀилбухехьа, тӀунал чӀоагӀа йолча моттигашка кха  (эрс.) (гӀа. йоалла Ӏаьржа лаьтташ хьахиннад. Уж дукха да Къобана гарахьа йолча ареи Къобанхин атагӀен шувнел лакхагӀа долча лаьтташкеи, айденна долча Ставропола лакхалений зӀилбухен-малхбузехьарча даькъеи, иштта ГӀаьбартийи, ХӀирийи, Нохчийи раьгӀенашке а. Гарахьа йолча раьгӀений лохденна долча гӀинбухерча доакъошка шерра баь-Ӏаьржа лаьтташ хул — баь тӀарча аллювиальни лаьттаех хьахиннад уж.

Хьунаши эри аренаши ийна йолча моттигашка хьунаш овкъара тӀа хьахиннача Ӏаьржача лаьтта тӀа латт, иштта мехкадаь Ӏаьржа лаьтташ тӀа а (гӀоргӀа механически лоаттам бола лаьтташ, тайшача хьун лаьтташта тара да уж), кхы а тайша́чеи тайшача-хьунашкарчеи лаьтташка. Минеральни хишкара лаколлитий тайша лоаман-хьуний лаьтташ цхьацца йолча белгалонех бо́рача лоаман-хьуний лаьтташта тара хул.

АтагӀенашка баь-аллювиальнии баь-ушалийи лаьтта да. Къобанхин дельтеи гидромофни ушалеи баь-ушалеи лаьтташ да, фордйистерча даькъе — тух доалла лаьтташ.

Тийрка-Куман таьӀача метте лаьтта сийрда-цӀабала бесара да дукхагӀа, цхьан даькъе тух доаллараш а хул. Тийрка дельтаннеи Куман лохенаштеи юкъе бо́ра гӀум йоалла лаьтта да, дукхагӀа йолча хана тух доаллаш хул уж (къаспиййистера тайша́ лаьтта). ТӀехен тӀа карбонаташ йоахкаш да уж, лакхерча анайисте 1 % гумус мара ялац цох. Уж лаьтташ тух доаллачеи баь-тух доаллачеи лаьтташца ийна да. Тийрка-Куман гӀомара массиве дукхагӀа йолча хана лаьтта тух диллац, лаьттан тӀоа хьахула процесс эри аренашкарча тайпагӀа дода. Укхаза гӀомара сийрда-цӀабала бесара лаьтташ дегӀадара еррига стадеш гуш я — Ӏомахкаш йолча гӀомарашкара чӀоагӀагӀа баьцовгӀаш тӀаяьннача моттигашка кӀоаргга гумус йоаллачарга кхаччалца.

Тийркеи ГӀойхини дельташка тайп-тайпарча даржагӀа ушалаши тухи доаллаш да лаьтта. Керттерча массивах плавний ушалаш дола лаьтта да баьшкареи лиманашкареи тух доала моттигашца цхьана.

Бунеи дийнатий дунеи

[тоаде | тоаде чура]

Кавказасехьен баьцовгӀай керттера тайпаш эри аренашкардараши ахгӀомара аренашкардараши  (эрс.) (гӀа. да. Карарча хана В территоре дукхагӀча даькъера эри аренаш аьха я. Къаьстта дола доакъош айъеннача моттигашкеи, кӀоагашкеи, босенашкеи йисай, наггахь плакорни целина йола доакъош а нийслу. Кавказасехьарча карбонаташ йоахкача Ӏаьржача лаьтташца ювзаенна йолча эри аренашка керттера эдификатораш я солсамекхаш (Stipa lessingiana, Stipa capillata, Stipa ucrainica, Stipa tirsa), иштта типчак (Festuca valesiaca), боккха биткъаког (Koeleria cristata). Шортта йолча баьцашта юкъе чӀоагӀагӀа мезофильни йола кепаш а я, масала массаза хула таволга (Filipendula vulgaris), диткъа гӀа дола цӀелорг (Paeonia tenuifolia), бӀаьстен адонис (Adonis vernalis), баьццара баьцакомар (Fragaria viridis}}), хьун дахкалерг (Myosotis sylvatica), иштта ксерофильнегӀа яраш — яьнна маьлхашка (солнечник мохнатый (Galatella villosa)), эзди эзаргӀа (Achillea nobilis). Кавказе хьахинна кепаш а нийслу — кӀайъяь псефеллюс (Psephellus dealbatus). Цхьаццанахьа кӀоагӀашка-чукхийттаченашка эри аренашкарча кӀотаргаш нийслу: кока (тёрн (Prunus stepposa)), эри арен миндаль (степной миндаль (Amygdalus nana)), кӀаьда кӀарцхаля (карагана мягкая (Caragana mollis))[5]. Ставропола лакхалений малхбоалехьарча босен тӀа цу эри аренех типчака-солсамекхий аренаш хул, тӀаккха типчака хул, тӀаккха юххера типчака-оагарбаьца екъа аренаш хул Юкъерча Кавказасехьен эггара декъагӀа дола гӀинбухен-малхбоалехьара дакъа дӀалоацаш йола.

Кха доаллача Ӏаьржача лаьтташ тӀа баьй аренаш тӀая́д эггара чӀоагӀагӀа мезофильни йола эри арен тайпа да из шортта, кхыметтала кхета а буц а ягӀаш, баьцех шортта шидакъадараш а да, хийла ялатал дукхагӀа а дагӀа уж. Ширача ялатех я бедарга солсамекхаши (Stipa pennata) эри арара тимофеевкеи (Phleum phleoides), кхыча ялатех да бердашкара цӀерашка (Bromopsis riparia), зӀилбухера трясунка (Briza elatior}}). Ставропола платон малхбузехьарча босенашка солсамекхий-типчака арений доакъош нийслу чо боалла солсамекхаши (Stipa capillata) украинхой солсамекхаши (Stipa ucrainica) дагӀаш, жагӀа боаллача босенашка солсамекхий-моджашкий аренаш я чо боалла солсамекхаши (Stipa capillata) массазза хула моджашкеи (бородач обыкновенный (Bothriochloa ischaemum)) дагӀаш, иштта гӀирмахой оагарбуц а (Artemisia taurica) Маршалла оагарбуц (Artemisia marschalliana)[5].

Хьуи эри аренаши ийна йолча лаьтташка эри аренаша дукхагӀча даькъе плакор йола лаьтташ дӀалоац, чукхийттаченашеи атагӀенашеи гӀашера хьунаш дӀалоац, дукхагӀа наджа хьу. Хьалха шортта хиннача хьунех цхьа дакъа Къобанхин атагӀен шувнал лакхагӀа долча лаьтташкеи Къобанхийистерча гарахьа йолча раьгӀеи дисад, цхьабакъда цига лакха хенаш дола хьунаш дукхагӀча даькъе кӀотаргаштеи лохача гаьнашцеи хувцаеннай[2]. Ставропола лакхалений зӀилбухен-малхбузехьарча даькъерча хьунашкеи эри аренашкеи гӀашера долча хьунаша атагӀенаши бераши дӀалоац, хийла нийса Ӏочудодача босенаш тӀа гӀолла хий къоастадеча трапеце хьисапеча платон лакхерча лагӀага кхоач уж (Ставрополья гонахье, Стражимент). Наджа-къахььэсте-пхаьна хьунаш я уж иштта къоахк, гӀаьн, кхор, Іаж, эсти а ягӀаш юкъ-юкъе. Бераш долалучеи платошкеи дӀайоаллаш латта попа хьунаш я Fagus orientalis

ГӀашера дола наджа хьу Шолжа аргӀан малхбузехьарча даькъе ягӀа, орца тӀа. АргӀан юкъерча даькъеи зӀилбухерча босен тӀеи берашка йоккхий йоаца хьуний гӀайренгаш йоахк.


АтагӀенаш тӀехьанахьа хьунаш ягӀа. Къобанера хьунаш латт Salix alba, Populus alba, Populus nigra, Ulmus minor, Fraxinus excelsior, Alnus glutinosa, Alnus incana, Куман хьунаш латт Ulmus minor, Acer campestre, Salix alba, Populus canescens, Quercus robur яхарех, иштта Vitis sylvestris яхачох.

Хишкареи ушалашкареи баьцовгӀаш Къобана дельте яьржа я эггара дукхагӀа. БаьцовгӀай диъэ тайпа нийслу укхаза: гӀа хи тӀа латта лиманашкаръяраш (хинбӀар (Trapa maeotica), кІай хинкІудалг (Nuphar luteum)); кхаьта ларцӀам бола дельташкара ушал-наькдергаш; баьй-ушалеи баьйи баьцовгӀаш; тайп-тайпара туха кӀотаргаш дукха дола тух доаллачаръяраш[2]. Литораль йола баьцовгӀаш фордайисте массаза хулача баьцовгӀаех латт Crambe maritima, Verbascum pinnatifidum, Cakile maritima, Eryngium maritimum и др.[5].

Малхбоалехьарча Кавказасехьен баьцовгӀаш дукхагӀа малхбузехьа оагарбаьца-ялатеи, оагарбаьца-типчакеи екъа аренаши малхбоалехьеи юкъеи ахгӀомара аренаши[6]. Тийрка-Куман гӀомара массива эри арен баьцовгӀаш белгалйоах ахгӀомара аренна юкъе. ГӀомара́ юкъе дукха кӀотаргаш (Tamatix ramosissima, Calligonum aphyllum), псаммофиташ (Leymus racemosus, Agriophyllum arenarium иштта кхыяраш) ягӀа. БӀаьсти гӀомара массива юкъе эфемерная баьцовгӀаш хьатӀайоалл, цига дукхагӀа Poa bulbosa, Anisanta sterilis иштта кхыяраш а я.

Оагарбаьцои туха кІотаргои доккхий лаьтташ дӀалоац Тийркеи ГӀойхини дельте, цудухьа тух доаллача баьшкара оагарбаьца-туха кӀотарга гӀомара тоабашка масса йола переходаш лу цар. Хий тӀадоалла доакъош ларцӀамеи кхыча хий дукха дезача баьцовгӀайи йоархӀаша дӀалаьца я, дахчан-кӀотаргий баьцовгӀаш нийслу Elaeagnus angustifilia, Tamarix кепаш, иштта кхыяраш а ягӀаш. Къаспий форда бердаш тӀа каст-каста дюнаш нийслу Tamarix ramosissima тӀаягӀаш.

Малхбузехьарчеи Юкъерчеи Кавказасехьен экаме да эри аренашка хула дийнатий дуне, из дувзаденна Эрсий раьгӀен  (эрс.) (гӀа. зӀилбухен керттерча даькъа аренашца: зӀамига кӀайцарг (Crocidura suaveolens), массаза хула зӀий (Erinaceus europaeus), борцакх (Meles meles), къажи хьазилг (Vormela peregusna) арен чкъойг (Mustela eversmanni) зӀамига ширткъа (Mustela nivalis), массаза хула цхьогал (Vulpes vulpes), борз (Canis lupus), царгаш-йӀаьхача дийнатех я массаза хула эп (Cricetus cricetus) Радде эп (Mesocricetus raddei), массаза хула полёвка (Microtus arvalis), йоккха гӀомара пхьагал (Allactaga jaculus), сира пхьагал (Lepus europaeus). Оалхазарех экаме да арен чкъорд (Melanocorypha calandra), даьгӀен чкъорд (Alauda arvensis), массаза хула лекъ (Coturnix coturnix), сира моаша (Perdix perdix), моджгӀарагӀура (Anthropoides virgo), тотакх (Otis tarda), зӀамига тотакх (Tetrax tetrax), кхера аьрзи (Aquila rapax), боарзашкара аьрзи (Buteo rufinus), иштта кхыдараш, рептилех арен бӀехал (Vipera ursinii), къаспий полоз (Dolichophis caspius), шолкъаш.

Малхбоалехьарча Кавказасехьа буне арени гӀомара арени кепаш я, Юкъерча Азе гӀомара арений ахгӀомара аренийи буненна тара я из. Арен кепаех ба зӀамига мукадахка, йоккха гӀомара пхьагал, вампал бӀарзадахка (Spalax giganteus), Ӏаьржо эпилг, сира эпилг (Cricetulus migratorius) юкъарлон полёвка (Microtus socialis), массаза хула бӀарзадахкилг (Ellobius talpinus]]  (эрс.) (гӀа., [заяц-русак|сира пхьагал]], мергаза (Saiga tatarica). АхгӀомара арен дийнатех да лергаш дӀадагӀа зӀий (Hemiechinus auritus), гӀомарцхьогилг (Vulpes corsac) лаьттан пхьагалг (Allactagulus acoution}}, ятнна гӀомарпхьагал (Dipus sagitta), иштта кхыдараш. Текхадийнатех экаме да лергаш дӀадагӀа гергакортилг (Phrynocephalus mystaceus), арен бӀехал, гӀомара Ӏувдарг (Eryx miliaris). Тийркеи ГӀойхини ларцӀама йоархӀашкеи листтача кӀотаргашкеи акха нали (Sus scrofa), чхьагӀалкхи (Canis aureus), эрза циск (Felis chaus). Плавняшка дукха ушалашкареи хишка наьк деши дола оалхазараши да.

Региона экономикацара географи

[тоаде | тоаде чура]

Малхбузехьареи Юкъереи Кавказасехьа кхаш дукха леладу, Кавказасехьен малхбоалехьа гӀомарча аренашка даьгӀенаш  (эрс.) (гӀа.. Кавказасехьен дуккхача лаьтташ цӀихеза мехкадаьтта доаккхаши (Эрсий Отара, МагӀалбика-МахьмадхитӀен  (эрс.) (гӀа., кхыяраш) газ йоаккхаший (ГӀинбухен-Ставрополеи, Майкопеи, Ленинградеи, иштта кхы а) моттигаш я.

Политикаца екъаялар

[тоаде | тоаде чура]

Кавказасехьен лаьтташка ЗӀилбухереи  (эрс.) (гӀа. Даькъастени федеральни округаш я. Кавказасехьа еррига хӀана ялац аллал Ставрополера йист а йоалл, Краснодарерча йистеи АьдагӀийчени гӀинбухен-малхбоалехьара да́къа, иштта Ростова областа  (эрс.) (гӀа. зӀилбухен-малхбузехьара дакъеи, тӀаккха Къарщий-Черсехьени, ГӀаьбарт-Моалкхарени, ХӀирийчени, ГӀалгӀайчени, Нохчийчени, ДаьгӀастени шаьрачара лаьтташ.

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ Хаин В. Е. Новые данные по геологии Предкавказья и их значение для геологии Кавказа // Доклады АН СССР. — 1953. — Т. 90, вып. 2. — С. 132—133.
  2. 1 2 3 4 5 Гвоздецкий Н. А. Кавказ. — М.: Гос. изд-во географической лит-ры, 1963. — 260 с.
  3. ↑ Алисов Б. П. Климат СССР. — М.: Высшая школа, 1969. — 104 с.
  4. ↑ Шальнев В. А. Ландшафты Ставропольской возвышенности : автореф. дис. на соиск. уч. ст. канд. географ. наук. — Л., 1966. — С. 20.
  5. 1 2 3 Шифферс Е. В. Растительность Северного Кавказа и его природные кормовые угодья. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1953. — 399 с.
  6. ↑ Гроссгейм А. А. Растительный покров Кавказа. — М.: Изд-во МОИП, 1948. — 267 с.
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Доакъашхо:Тоадархо/Кавказасехье&oldid=70929»