Доакъашхо:Тоадархо/Йоккха Кавказ
| Йоккха Кавказ | |
|---|---|
| адыг. Къаукъазышхо, гӀоз. Böyük Qafqaz, авар. КӀудияб Кавказ, дарг. Халал Кавказ, кабард.-черк. Къаукъазышхуэ, гурж. დიდი კავკასიონი, кум. Уллу Кавказ, нохч. Йоккха Кавказ | |
 Йоккха Кавказ | |
| Экамаш | |
| ЙӀоахал | 1150 км |
| Шерал | 33-180 км |
| ЛакхагӀара моттиг | |
| ЛакхагӀара бухь | Аьлбоарз |
| ЛакхагӀара моттиг | 5642 м |
| Моттиг | |
| 43°21′ с. ш. 42°21′ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхенаш | |
Йоккха Кавказ (я) — Ӏаьржача фордаи Къаспий фордаи юкъе улла лоамий система. ЗӀамига Кавкази Йоккха Кавкази цхьанкхийттача «Кавказа лоамаш» яхаш бола лоамий мохк хьахул.
Географи
[тоаде | тоаде чура]Йоккха Кавказ 1150 км совгӀа йӀаьхъенна улл гӀинбухен-малхбузехьара зӀилбухен-малхбоалехьа, Анапагареи Таьма ахгӀайрен тӀареи Къаспий форда берда тӀа уллача Апшерон ахгӀайренга кхаччалца, Бакунна гаьна доацаш. Цун шорал эргаш я: Новороссийск йолча 32 км я из, Аьлбоарз болча 180 км я, тӀаккха ДаьгӀасте 160 км я.
ДукхагӀа мел йолча хана Кавказа лоамий аргӀа кхаь пхорагӀа йодача зона́ екъ:
- Соан даькъе Керттера Кавказа (е Хий къоастаду) дукъ да (I) 3500 совгӀа лакха лоамаш а долаш, иштта юхе гӀинбухехьа параллельно ӀодоагӀаш дола ОагӀонцара дукъ (II).
- Орца тӀехкар (дукхагӀа малхбузехьарчеи юккъерчеи доакъошка) массехк параллельни дукъ чудодаш йола система чулоацаш я, кӀезиг-кӀезига ӀокӀалдолх уж гӀинбухехьа мел долх. Цу довкъех да Чхараш йола дукъ (III) {3300—3600 м}, ДаьгӀенаш йола дукъ (IV) {1200—1500 м}, Хьунаш йола дукъ (IV) {Издара лоам (1326 м)}.
- ЗӀилбухера босе — из латт кулисий хьисапе долча довкъех, Керттерча Кавказа довкъа тӀа латт из.
Эттача ӀадатагӀа Кавказ 3 сегмента екъ (йӀоахалагӀа): Малхбузехьара Кавказ (Ӏаьржача фордагара (Таьма-Анапа) Аьлбоарза кӀалхе), Юккъера Кавказ (Аьлбоарзагара [из чу а лоацаш] Башлоамага кхаччалца) Малбоалехьара Кавказ (Башлоамагара Къаспий фордага кхаччалца).
Йоккха Кавказ хӀанзара ша дукха билла регион я. Цу тӀа йолча шантархений дукхал 2050 гаргга я, цар дӀалоаца майда 1400 км² я. Йоккхача Кавказа дукхагӀа мел дола шана Юккъерча Кавказе да (дукхалах 50 %, майдах 70 %). Ша дукха уллача йовкъех ба Аьлбоарзи Безенге пени ший Безенги шан-тархе тӀехьа — Йоккхача Кавказа эггара йоккхагӀа йола шан-тархе, цун йӀоахал 17 км гаргга я.
Йоккха Кавказ яхар тайп-тайпара ландшафташ йола регион я, цига шортта баьцовгӀаши дийнаташи да Кавказе мара доацаш дола.
Йоккхача Кавказа тӀагӀолла — Йоккхача Кавказа довкъаца — Россе Федераценнеи Гуржехьенееи, ГӀозлойченнеи, цхьан даькъе тӀаийцача Абхазехьенеи, ЗӀилбухерча ХӀирийченнеи юкъера гӀай дода.
Шан-тархенаш
[тоаде | тоаде чура]Шан-тархений дукхал 2050 гаргга я, цар дӀалоацаш йола майда 1424 км² кхоачаш я[1]. Йоккхача Кавказа шан-тархенаш тайп-тайпарча морфологе тайпашка ехкаш я: атагӀений яраш, кара яраш, ӀотӀаядараш, талсашха яраш, кхыяраш а я, царна кӀала хийла геттара чоалхане рельеф хьулаяь хул. «ЧӀинг еттараш» оалаш йола шан-тархенаш[2] (ГӀалгӀай, Девдоракера шан-тархе, кхыяраш), иштта дукха лоа тӀаулла шан-тархенаш чӀоагӀа кхераме я наха[3]. Даим улла лоаи ца яша шан-тархенаши йолаш Кавказ Аьлбоарзагара Елбатлоамага кхаччалца я.
Йоккхача Кавказа экамах да кхыдолча лоамий мехкашка мо лоаи дашар а, ша башар а, из хӀама XIX-ча бӀаьшера чаккхенгара — XX-ча бӀаьшера юхьигагара денз латташ да.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Долгушин Л. Д., Осипова Г. Б. Ледники. — М.: Мысль, 1989. — 447 с. — ISBN 5-244-00315-1.
- ↑ Поповнин В. В. и др. Гляциальная катастрофа 2002 года в Северной Осетии // Криосфера Земли. — 2003. — № 1.
- ↑ С целью предвидения (прогноза) лавин в России создана сеть лавинных (метео)станций, в том числе автоматических радиометеорологических станций (с дистанционным радиоуправлением), на Кавказе, а также в Хибинах (Манселькя), на Тянь-Шане, Памире.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Кавказ // Италия — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — С. 113. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).
- Панов В. Д. Эволюция современного оледенения Кавказа. — СПб.: Гидрометеоиздат, 1993. — ISBN 5-286-00959-X.