Доакъашхо:Тоадархо/ЗӀамига Ази

«Анатолия» лаха эттача укхаза хьахьожаву; хь. иштта: кхыдола маӀанаш.

ЗӀамига Ази
Анатолен доазув.
Экам
Аре	506 000 км²
Ула моттиг
39° с. ш. 32° в. д.
Гоннахьара акватореш	Лаьттан Юкъера форд, Ӏаьржа форд

ЗӀамига А́зи (яний: Μικρά Ασία, лат: Asia Minor;) е Анатóли (яний: Ανατολία; тур. Anadolu) — Азе малхбузехьара ахгӀайре, хӀанзарча Туркехьен юкъера дакъа. Малхбузехьара малхбоалехьа 1000 км сов йӀаьха я, шорал 400 километарагара 600 км кхаччалца я. Аре — 506 эзар км² гаргга.

«Анатоли» яхар яний ἀνατολή («малхба́лар») яхачох хьадаьннад, из Туркий азера лаьтташта тӀехьа чӀоагӀъенна цӀи я (вешта европера Турце лаьттаех Румели] оал).

Географе экам

Цун гонахьа ба Ӏаьржа форди, ШакӀа форди, Аьгий форди, Лаьттан Юкъера форди, иштта Босфор, Дарданеллай яха фордий ганаши, цар Ази Европах къоастаю. АхгӀайре гаьна я кхыча Азе доакъошка хьежача, малхбузехьа йӀаьхъенна Ӏоуллаш а я из. ЗӀамигача Азе Малхбоалехьара гӀай долаш лоархӀар Лаьттан Юкъерча форда берда тӀара, Искендерун яхача ганал зӀилбухехьа йолча моттига тӀара, дӀахо 40-ча меридиана́и Ван Ӏама́и юкъеи, цул тӀехьагӀа юххера Чороххин лохенашца додаш долча такаца лоархӀ, физико-географе зона мо белгалдоаккхаш хилча, «анатоле диагональ» оал цох. ЗӀамигача Азе бердашта йисте тайп-тайпара гӀайренаш я, царех я Кипр а.

АхгӀайрен тӀа лоамий рельеф я. Цун доккхагӀа дола дакъа дӀалоац ЗӀамигача Азе лоамено, малхбоалехьа Эрмалой лоаме. ЗӀамигача Азе лоамен Чухьара дакъа Анатоле тӀарча лохача лоамаша дӀалаьца да, царна гонахь гӀинбухехьа Понтера лоамаш да (шира яний Πόντος — форд яхачох) зӀилбухехьа Тавр лоамаши (шира яний Όρη Ταύρου — бугӀий лоамаш яхачох). Бердашка гӀолла готта чукхийттаченаш я цигара баьцовгӀаш а йолаш.

Кайнозоя заман вӀашкаухкача кхерех-лаьттех Балканий ахгӀайрен лаьтта латт. ХӀанзара рельеф неогена замалахьи кхоалашха мура хьалхарча даькъеи хьахиннай, цу хана юхе дадача Европай лаьтташка хиннача тайпара, Лаьттан Юкъерча форда йистера лаьтташ айлуши, лохалуши, декъалуши хиннад. Цу хана ЗӀамига Ази Балканий ахгӀайрен тӀара хьакъаьстай, ШакӀеи Аьгий фордаш хьахиннад, берда тӀара оаса бекъабеннаб. Лаьтта дохарца лелхара процессаш а йолаеннай (къаьстта дукха лелха лоамаш хьахиннад ЗӀамигача Азе лоамен малхбоалехьа). Малхбузехьа лаьтта эггара дукхагӀа агаш хул.

Туркехьен регионаш

Понтера лоамаш массанахьа хӀана дац аллал Ӏаьржача форда́ ӀотӀакхоачача хана ха́даш да, фордйисте лаьтта чукхийтта йола моттигаш геттара готта хул. Цига дукха доацаш дола форда ганаш лаьттагахь дӀачутеӀ лоамаша го а беш. ГӀинбухерча бердаш долчара доккхагӀа дола ганаш Синопердари Самсунердари да.

Тавр дукъ а юкъ-юкъе бекъабенна бола берд болаш ба, цхьабакъда массехк моттиг я из бердаш тӀара дӀадодаш, цудухьа йоккхий аренаш хул цига. Цу аренаша шерача ганашта го бу — Мерсин, Искендерон яхарашта, цар шоаш Ликияи Каликияи ахгӀайренашта го бу.

Мехкали хиши

Моттигера мехкал бахьан долаш дуккха долха хиш хьахилара бехкамаш Ӏалашлуш дац. Иштта а дукха доацаш дола хиш кагий да, лакъаш ха а йоагӀ. Дуккха хиш да аьхки антициклон эттача деррига а докъаденна лакъаш.

Ӏаьржача форда тӀеи Лаьттан Юкъерча форда тӀеи ӀотӀадолхаш дола хиш, иштта Аранцхини Идалбатеи бассейнашкара хиш а малхбоалехьарча довкъашкара доагӀаш да. ЗӀамигача Азе эггара дӀаьхагӀа дола да́къа Къызыл-Ирмак да — 950 км дӀаьха а долаш Ӏаьржача фордах кхет из, дӀакхетача хана ушалаш дола лаьтташ хьа а деш. Цу хишка гӀолла кемаш ца леле а, кхашка хий детт цу чурча хица, царех цхьачарех хий гулдеш дола Ӏамаш а хьадаьд.

Ӏамаш тектоникацеи карстацеи хьахинна да. Уж дерригаш хӀана дац аллал чура хий дӀадодаш доацаш чӀоагӀа дира да. Эггара боккхагӀа бола Туз Ӏам Анатоле лохача лоамашта юкъе улл гобаьккха ушалаш дола чукхийттаче а йолаш.

Дуккхача моттигашка тӀехьанахьа кӀира ул, цига тӀагӀоллада́ хиш долхац, цудухьа бахархошта хий таац. ВӀалла хий доацаш я ала йиш йолаш я зӀилбухера ахгӀайренаши Анатоле лохача лоамий цхьайола моттигаши.

Хьунаша дӀалоаца майда йоккха яц. Цхьан оагӀорахь Ӏалама хьал бахьан долаш да из, вокха оагӀорахьа — дукха хана денз хьу тедар бахьан долаш.

Малхбоалехьа ЗӀамигача Азе лоаменах хайра лоха а ца луш Эрмалой лоаме хьахул, малхбузехьа — Аьгий форд болча долха лоамий довкъаш. Довкъаш бердаш долча пхорагӀа дӀатӀаувтт, цудухьа берд бекъабенна ба. Цигга дикеи кӀоаргӀеи бухташ я. Цига йоалл Туркехьен азе тӀара лоадам бола порт — Измир (Смирна).

Мехкал

Туркехье дукхагӀа лоамаш дагӀаш бола мохк ба. Цудухьа мехка мехкал дукхагӀа лоамани гӀарани мехкала экам болаш ба. Туркехьен гӀара тӀарча чухьарча лаьтташкара ахка дӀайхеи декъеи да, Ӏа дукха лоа дуллаши шийлеи да. Аьгий форда тӀеи Лаьтта Юкъерча форда тӀеи лаьттан юкъера оала мехкал да — Ӏа дӀайхагӀа долаш, лерттӀа лоа ца дуллаш.

Ӏаьржача форда тӀа мехкал гӀаьххьа-форда тӀара да, цунга хьежжа цигара ахка дӀайха да, Ӏа шийла да. Ӏай юкъердар лаьрхӀача, +5 °C йӀайха хул, аьхки (кӀимарса бетта) — +23 °C гаргга. Йоачан 1000—2500 мм хул. Дийнахь хийла йӀовхал 30 а, 35 а °C-га кхача йиш йолаш я, кхы лакхагӀа наггахь мара хилац, цу моттигий белгало яц из. Туркехьен зӀилбухен-малхбоалехьа мехкал тропикашкара гӀомара арен мехкала белгалонаш йолаш да, тӀунал лоха я, Ӏаьржа форд болча мо лакха а йоацаш.

Тархьар

ЗӀамигача Азех ширача замалахь (вай з.хь. V—IV-ча бӀаьшеренашкара денз) янеша Анатоли оалаш хиннад (ш.-ян. Ανατολή Anatolē, дош-дешаца нийсдича, малхбоале). «ЗӀамига Ази» яха термен духхьашха юкъеяккхар жӀаргахой тархьархо хиннай Павел Орозий ва, ший «7 кинашкаца дола тарматхошта духьалара тархьар» яхача балха тӀа яздаьд цо иштта Павел хьаваречо жӀаргахой ди тӀаийцийта дола лаьтташ белгалдоаккхаш, кхыча Азех къоастадаьд цо уж лаьтташ из бахьан долаш.

Шира ЗӀамига Ази

ЗӀамигача Азе лаьтта тайп-тайпарча тархьар замашка бе-беча паччахьалкхен кхолламашта юкъе хиннад, ширача замалахь а, юкъерча бӀаьшерашка а, царех я: Хеттий паччахьалкхе, Лидий паччахьалкхе, Миди, Ахемендий паччахьалкхе, ЗӀамига Эрмалойче, Килики, Малхбузехьара Эрмалойче, Македоний импери, Селевкидий импери, Понтий паччахьалкхе, Пергама паччахьалкхе, Шира Рум, Малхбоалехьара Румой импери, иштта кхыяраш а).

ЗӀамига Ази вай з. хь. 550-ча шерага, фаьрсий тӀахьелхьарал хьалха

Вай замал хьалха XVII-ча бӀаьшерен юкъагара XIII-ча бӀаьшу доладаллалца ЗӀамигача Азе деррига доал хеттий кара дахад. АхгӀайрен малхбоалехьеи Эрмалойчеи фунаш вӀашагӀ а кхийтта, цхьа ха яьлча, Бейни хьахиннай царех. ЗӀилбухен-малхбоалехьа цу хана хеттий паччахьалкхен кхолламаш а хиннад — цкъарчоа Шира Хеттий паччахьалкхе, тӀехьагӀа Керда Хеттий паччахьалкхе.

ЗӀамигача Азе малхбоалехьареи, юкъереи, гӀинбухереи, зӀилбухереи лаьтташ эрмалой бахаш хиннад кхы а 1915-ча шера эрмалой геноцидага кхаччалца. Цу хана укхаза эрмалой паччахьалкхенаши къама-тукхама тӀагӀолла даь кхолламаши хиннад, масала, Хайаса (вай з. хь. 1500—1290-гӀа шераш), ЗӀамига Эрмалойче (вай з. хь. 600 шу — вай заман 428 шу), Ервандидий Эрмалойче (вай з. хь. 570—200 шераш), Малхбузехьара Эрмалойче (387—1921 шераш), Килики (1080—1375), Филарет Варажнуне паччахьалкхе (1071—1086), Эрмалой импери (вай з.хь. 95—55 шераш), Коммагена (вай з.хь. 163 — вай заман 72 шераш), Васпуракана республика (1915—1918), кхыбараш.

ТӀехьагӀа юккъера Анатоли фригеша дӀалаьцай, тӀаккха зӀилбухен-малхбузехьа Лидий паччахьалкхе хьахиннай. Вай замал хьалха 546-ча шера Крёз яха Лидий паччахьалкхен урхаз фаьрсий паччахь волча Кир II-гӀчо эшаваьв. Цу хана денз ЗӀамига Ази цкъарчоа фаьрсийи, тӀаккха вай з. хь. IV-ча бӀаьшера {{кхм|Александр Македонский|Македоний Искандера импери]] хьахиларца, — яний товшхало Ӏоткъам беш хиннай.

Вай замал хьалха II-ча бӀаьшера ЗӀамигача Азе румой кхаьчаб, дукха ха ялалехь кӀезиг-кӀезига из кара а ерзаяь, массехк провинцех йийкъай цар из: Ази, Вифини, Понт, Лики, Памфили, Килики, Каппадоки, Галати. Цхьабакъда бахархоех румой хьахиннабац, шоаш хиннача тайпара янашха бисаб цигара нах. ЗӀамигача Азеи фордйистерча аренашка бахараш дукхагӀа яний хиннаб. Малхбузехьа янашха берзабаь лидий баьхаб, царех гӀинбухен-малхбоалехьа фригийи, битинийи, мисий. Анатоле юкъе бахараш дукхагӀа каппадокийи царна гарга дола къамаши хиннад (исаврой, киликий, писидаш, ликаоний, пафлагоний), цар тархьар къаьна хиннад цига, иштта цига баьхаб галатойи цхьаццабола жугтийи (Фриге), пхьешка баьхаб яний, фаьрсий. ЗӀамигача Азе гӀинбухен-малхбоалехьа Понта йисте яний баьхаб, гуржашта гарга бола лазаши, чанаши, мосхаши баьхаб. Эрмалой лоаме эрмалой баьхаб. В период расцвета империи население Анатолии достигло, по оценкам, 12—14 млн человек. Региона йоккхагӀа йола пхье цу хана Эфес хиннай (кӀезигагӀа дале 250 эзар саг хиннав цига). Румой тӀехьарча замалахь Анатоли эггара дукхагӀа жӀаргахой бола дунен регион хиннай.

Румой импери екъаенначул тӀехьагӀа ЗӀамига Ази Малхбоалехьарча Румой имперена (Ваьзаренна) юкъе хиннай, цо бахархой янашха нах берзабар къоабалдеш хиннад. Цхьабакъда эрмалой цу хӀама кӀалабохабеннабац, уж янашца дика къувсалуш хиннаб даим, къаьстта дика вӀаштӀехьадоалаш хиннад цар из чухьарчеи малхбоалехьарчеи регионашка. Янаштеи эрмалоштеи юкъе даим къовсамаш хилар бахьан долаш кастта йорт етташ ӀотӀаихача тюркашта атта хиннад ЗӀамига Ази караерзае.

XI-ча бӀаьшера Ваьзарен доккхагӀа дола да́къа сульджукаша карадерзадаьд, ЗӀамигача Азенна юкъе шоай паччахьалкхе йиллай цар — Коний султӀанат. Сагалассосерча цхьадолча оахкамаша хьагайтачох, ахгӀайрен тӀарча наха им диллийтар машаре хиннадац, яний-жӀаргахой бахархой духьаллатташ хиннаб цу хӀаманна кхы а XIV-гӀа бӀаьшу отталца.

XIV—XV-гӀа бӀаьшераш долхаш хьункархоша Ваьзаре йохаяьй, цу тӀа Хьункархой импери хьаяьй цар (Хьалхара дунен тӀом баьнначул тӀехьагӀа — Туркехье). XIV—XV-ча бӀаьшерашка Анатоле ахгӀайрен доккхагӀча даькъ тӀара цига дукха хана денз даьха къамаш дӀатоӀадаьд — янийи эрмалойи.

Литература

• Тоадархо/ЗӀамига Ази // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
• Анатолия или Натолия // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.

Ссылки

Арахьара сурташ
	Карта древней Анатолии

• Облик Малой Азии в древние времена по «Географическому руководству» Клавдия Птолемея (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Первокарта. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 24.11.2025.