Чулоацамага гӀó

Доакъашхо:Тоадархо/Дукъ

Википеди материал

Ло:К материалам ОГЭ/ЕГЭ Ло:УК Лоаман дукъ (да) (эрс: Горный хребет) — лакхехьа вӀашкаотташ белггала босенаш а йолаш мугӀарагӀа дӀаьхденна Ӏододаш дола рельеф айъялар. АргӀагӀа Ӏойолхаш йола лакхаленаш хьахотта а луш додаш хул дукъ, цу лакхаленашца хиний бассейнаш къоастъю. Шаккхе а цӀог долчахьа мел леста довкъаш дукхагӀа мел йолча хана лоха а луш долх. Довъкан лакхаленаш тӀагӀолла соан така дохийт орографе мехкасурташ дехкача хана, царех иштта оал довкъан соа аьле.

Довкъий кеп а, цар йӀоахал а, лакхал а уж хьахиннача замангеи, уж дегӀа мишта енай хьежжаи эргаш хул. Иштта эргаш хилара бахьанех да уж довкъаш латта кхерий. Дукъ кӀезигагӀа дале массехк бӀаь метр лакхагӀа хул ший кӀалхенал, хийла массехк километрага кхоачаш а хул; довкъаш дукхагӀа мел йолча хана массайтта километр Ӏодолхаш хул, цун босенаш нийса Ӏочудолхаш хул. Шоай соан такан кепагӀа нийса долхараш да дукхагӀа нийслураш, иштта кӀеззига чусетта́раш а. Лоаман довкъаш хьахулача хана дуккха геологе процессаш хул, цхьабакъда царех дукхагӀа мел дараш Ӏоакъий тектоника бахан долаш Лаьттан тӀа хьахинна да. Маьлха ковна дукхача объекташка нийслуш да лоаман довкъаш, цудухьа, хьагучох, лаьтта мо долча дунений тоабан белгалонех хила дезаш да уж.

Керттера лоаман довкъаш

[тоаде | тоаде чура]

Лаьттан букъ тӀара дукхагӀа дола геологически къона дола лоаман довкъаш Тийнача оакафорда тӀарча лелхалоаман цӀера гӀозарца е Лаьттан юкъерча форда тӀарча вӀашкаухкача тӀехкарца хоттаденна да. Тийнача оакафорда тӀарча лелхалоаман цӀера гӀозара́ юкъе я ЗӀилбухерча Америкера Андаш  (эрс.) (гӀа., ГӀинбухерча Америкера Кордильераш, Алеутий дукъ, Камчатка, Японехье, Тайвань, Филиппинаш, Папуа — Керда Гвиней, Керда Зеланди. 7000 километр йӀаьха йола Андаш лоархӀ эггара йӀаьхагӀа йола лоамий система[1].

Лаьттан юкъерча форда вӀаштаухкача тӀехкаро чулоац ХӀиндонезехьеи, ЗӀилбухен-Малхбоалехьара Азии, Гималаяши, Кавказа лоамаши, Балканаши, Альпаши, юххера Атлас лоамаши Юккъера Кордильераши[2]. Цу тӀехкара юкъе иштта Европани Азеи кхыдола довкъаш а долх. Гималаяшка эггара лакхагӀа дола лоамаш да, царех ба Эверест  (эрс.) (гӀа. а, цун лакхал 8848 метр я; Ченкехьеннеи Непа́ла́и юкъерча доазон тӀа улл из.

Оакафордашкарча лоамий довкъий схема

Цу шин системал арахьа долча довкъех да Арктикера Кордильераш, Урал, Аппалачи, Скандинаве лоамаш, Америкера Доккха хиш къоастаду дукъ, Алтая лоамаш, Хьиджаза лоамаш.

Нагахь санна лоамий довкъех иштта хин кӀала доахка лоамал а лоархӀаш хилча, оакафордашкарча довкъех эггара йӀаьхагӀа йола ха́даш йоаца лоамий система хул 65 000 километр йӀаьха а йолаш[3].

Лоамий довкъаш мехкала́ Ӏоткъам бу. Фе массаш хьал а йолхаш лоамашка кхаьчача фо шел а делийя, йоачув хул. Фо юха Ӏолохдала дола ма деллинге юха дӀоах а делийя, декъагӀа хул из тӀоадал лоамашка ӀотӀаессандаь.

Цу хӀаманна тӀагӀолла Андаш мо долча дӀаьхача довкъаша гӀа́раш тайп-тайпарча мехкала зонашта е́къ[4].

Лоамий довкъаш даим эрозе юъ, цудухьа дох уж. Цу довкъашта йисте йоахкаш йолча бассейнашка кӀезиг-кӀезига Ӏочуйода довкъех хьахула кхер-гӀум, кастта бассейний бухе йижийя, гӀоа хул цох. Эрозе ший болх лоамаш хьалъайлуча юкъагӀа мара биц, лоамех лохига гувнаши аренаши хьа ма хиллинге совц уж. Цу хюаман масал да Колорадера Чхараш йола лоамаш. 3000 метрага кхаччалца уж хьалъайлуча юкъагӀа дукхагӀа мел йола мезозоя заман породаш довкъа тӀара а яьнна гӀуми топпари хинна Йоккхийча аренашка гӀолла США малхбоалехьа кхаьчай[5].

Лаьттал арахьара довкъаш

[тоаде | тоаде чура]

Маьлха коа доахкача кхыча дуненашкеи цар новкъарашкеи лоамаш каст-каста къаьст-къаьста латташ хулаш хул, айламгалаш чукхетар бахьан долаш хьахинна хул уж дукхагӀча хана. Масала, Титан яхача[6] Зухала  (эрс.) (гӀа.} новкъара тӀеи Плутона тӀеи[7] доккхий лоамий довкъаш да, тӀаккха шанах латташ а да уж кхерах ца латташ. Титана тӀа цу лоамех да Митрими Думи яха лоамаш, Плутона тӀа — Тенцингеи Хилларии яха лоамаш.

Лаьттал совгӀа цхадолча дуненашка чхараш йола лоамий довкъаш хул, царех да, масала, Сахулача Седкъа тӀара Максвелла лоамаш (Лаьтта тӀа мел долча лоамел лакхагӀа да уж[8]), иштта Мингала тӀара Тартар лоамаш[9].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ Thorpe Edgar. The Pearson General Knowledge Manual. — Pearson Education India, 2012. — P. A-36.
  2. ↑ Ло:Book
  3. ↑ The mid-ocean ridge is the longest mountain range on Earth (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). US National Oceanic and Atmospheric Service (11 наджгоанцхой 2013).
  4. ↑ Orographic precipitation. Encyclopedia Britannica (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  5. ↑ A Guide to the Geology of Rocky Mountain National Park, Colorado. USGS.
  6. ↑ (2010) «Mountains on Titan: Modeling and observations». Journal of Geophysical Research 115 (E10): E10002. DOI:10.1029/2010JE003592. ISSN 0148-0227. Bibcode: 2010JGRE..11510002M.
  7. ↑ Gipson, Lillian New Horizons Discovers Flowing Ices on Pluto. НАСА (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар) (24 кӀимарса 2015).
  8. ↑ (1994) «Structural history of Maxwell Montes, Venus: Implications for Venusian mountain belt formation». Journal of Geophysical Research 99 (E12): 26015. DOI:10.1029/94JE02636. ISSN 0148-0227. Bibcode: 1994JGR....9926015K.
  9. ↑ (2003) «Cerberus Fossae, Elysium, Mars: a source for lava and water». Icarus 164 (1): 79–95. DOI:10.1016/S0019-1035(03)00139-8. ISSN 0019-1035. Bibcode: 2003Icar..164...79P.
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Доакъашхо:Тоадархо/Дукъ&oldid=70738»