Доакъашхо:Тоадархо/ГӀурбаш
| ГӀурбан цӀей | |
|---|---|
| Файл:Курбан байрам.jpeg | |
| Тайпа | Бусулба |
| Кхыйола цӀи | Ӏийд аль-адхьа́ |
| МаӀан | Даьла духьа хьайбах урс хьакхар, хьажол йистедалар |
| Оттадаьд | ИбрахӀим Пайхамара Даьла духьа яь Ӏамал дагалаьца |
| Оттадаьр | Мухьаммад Пайхамара (ﷺ) |
| Дезду | Бусулба наха |
| Укх денгара | Зуль-Хьиджат 10-ча денгара |
| Мишта дезду | Маьждигашка, наьха цӀеношка |
| Ӏадат |
бежан, устагӀа бер, |
| Бувзам | ИбрахӀима Пайхамара вахарца, хьажолца |
ГӀурбан цӀей (да) (эрс: Курбан-Байрам, Ӏар. عيد الأضحى) — хӀара шера дездеш дола бусалба цӀей да. Мархий бутт йистебаьнна 70 ди даьнначул тӀехьагӀа, хьажол чакхдоалаш, Зуль-хьиджат бетта 10-ча дийнахьа бусалба наха дезду из Даьла духьа хьайба́ урс хьакхарца (гӀурба дарца), ИбрахӀим Пайхамара (алейхӀис-салам) даь дола гӀурба дага а лаьце[1]. Григоре ханоргах лоархӀаш хилча, хӀара шера таьрахь цхьа кӀира—ах кӀира хьалхагӀа хувцалу бусалба беттала ханорг маьлхачул лоацагӀа хиларах. 2026-ча шера гӀурбан бийса маьтсела бетта 26-ча дийнахьа хила тарлуш я, Ӏийд ламаз маьтсела бетта 27-ча дийнахьа хургда[2].
Хьахилар
[тоаде | тоаде чура]ГӀурбан цӀейна тархьар ИбрахӀим Пайхамара, ӀалайхӀис-салам, дувцара тӀатайжа да[3]. Къуръана чу яздаьчох, гӀанахьа Ибра́хӀима́, ӀалейхӀис-салам, АллахӀа бӀаргдайта хиннад ше ший воӀа́ урс хьокхалга. Къуръана чу хьоахадаьдац из малагӀа воӀ вар, хӀаьта дукхагӀа бусалба наха юкъе даьржа лелар из ИсмаӀал хилар да[4].
ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам, шийга даь амар кхоачашдаь хиннад. Мина атагӀа, тӀехьагӀа гаьна доацаш Макка хьахиннача, дӀа а ваха, урс хьакха кийчо яь хиннай цо. ИсмаӀалга дас хоам баьча хана, дуьала воацаш мутӀахьа хиннав из Даьла амар из долга а ховш[5]. Юххера, урс ӀотӀахьакха эттача, АллахӀа урсагара хедаду низ дӀа а баьккха, дӀалатийтадац из, цунна когаметта сигалара ка бесса хиннаб, из ка ба кӀаьнка когаметта бийннар. Цхьачар яхачох, цу хана АллахӀа мутӀахьа хиларах керда воӀ веннав ИбрахӀима, ӀалейхӀис-салам — Исхьакъ.
Жугташеи жӀаргахошеи яхачох, Товрата тӀа урс хьекхар Исхьакъ ва оал — Сарас ваь ИбрахӀим Пайхамара, ӀалейхӀимус-салам, зӀамагӀа вола воӀ[6]. ТӀаккха бусалба дина чу чӀоагӀагӀа хетар из ХӀаджара ваь ИсмаӀал хилар да[7]. ГӀурбан Ӏийдане бусалба эрш я лелаяр.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ЦӀейна цӀи метташкеи товшхалашкеи хьежжа эргаш я.
Ӏарбий цӀи
[тоаде | тоаде чура]ЦӀейнах Ӏарбий меттала Ӏийд аль-Адхьа оал (Ӏар. عيد الأضحى ‘Īd ’al-’Aḍḥā), «гӀурбан цӀей» яхилга да из (эрс: «праздник жертвы»)[8].
Туркийи гӀалгӀайи цӀи
[тоаде | тоаде чура]Тюркий метташка а, цигара гӀалгӀай меттала «Курбан» яха дош леладу, иштта цунца тюркаша «байрам» оал:
Эрсий меттала
[тоаде | тоаде чура]Эрсий меттала дӀачӀоагӀъенна цӀи я курбан-байрам я, цу тайпара духхьашха их хьоахадаьр ва Афанасий Никитин — курбанть-багрямъ аьнна[11]. ТӀехьарча иттшерашка Ӏарбий метта тӀара транслитераци а ю цӀейна цӀера — «Ид аль-Адха» аьнна[12].
ГӀурба яхачун юкъара маӀан
[тоаде | тоаде чура]Бусалба ӀаьдалагӀа къурба́н яхачунца АллахӀа гаргавугаш мел дола хӀама да ловшдар[13]. Хьайбах урс хьакхарах ишта цӀи яккхара бахьан да цу хӀаманца наьха АллахӀа гаргавахар кхетаделга, цунна мутӀахьа хилар гойталга, къечарна—мискачарна дика дала кийча долга[14].
Хьажолца дувзадалар
[тоаде | тоаде чура]Цул тӀехьагӀа ИбрахӀим Шаьма дӀа а ваха цхьа ха-зама яьнначул тӀехьагӀа Макка юхавеча, цу шиннена лайра Далла гӀулакх дергдолаш, ХьажцӀа догӀа. Лоамашкара тӀой Ӏо а кхухьаш, тахан Макка ухача хьажоша ТӀавоаф деш дола ХьажцӀа-КаIбат шоай кулгашца хьалдеттад цар. Ӏийдан ди хьатӀадалехьа Ӏарафата тӀа бовл хьажол де бахараш, хӀаьта Ӏийдан дийнахьа Джамарате кхера тосс, тӀавоаф ду (КаӀбата́ гонахьа ворхӀазза го баккхар)[15]:
- Ӏарафата ди (зуль-хьиджата 9-гӀа ди): Цу дийнахьа хьажой Ӏарафат лоам тӀа гуллу латтаргболаш (вукъуф), из хьажола лоадам бола дакъа да. Хьажол деш боацача наха марха кхаба деза да цу дийнахьа, хьадиса чу ма аллара, шин шера къиношта гешт дайташ да из марха[16].
- Рамй аль-Джамарат: Мина леладеш дола хӀама да — хьажоша 7 кхера тосс бӀоагӀий долча, уж бӀоагӀа кхоъ ба[17].
- ТӀаваф: Масджид аль-Хьарам доаллача КаӀбата́ ворхӀазза го баккхарца хьажол чакхдоаллилга лоархӀ. Из гӀулакх хӀара хьажонна тӀа да[18].
ГӀурба дар хӀара рузкъа долча бусалба сага доагӀаш да, цудухьа дуне тӀа мел болча бусалба наха (уммата́) юкъера цхьа цӀей хул цох.
Дездар
[тоаде | тоаде чура]Ӏийд ламази хьехами
[тоаде | тоаде чура]ГӀурба деча дийнахьа, бусулба наха лувчар тӀерадаьккхе, цӀена барзкъа тӀадувх. Такбир оал (акбар деша)маьждиге дӀакхаччалца, маьждиге Ӏийдан ламаз ду, хьехамга ладувгӀ, хьехам болча хана каст-каста гӀурбах лаьца дувц, гӀурба дизза кхоачаш хургдолаш цунгахьа лорае еза бокъонаш белгалйоах, хьажоли гӀурба дездари хьахилар дувц[19]. ЦӀаболхаш а юха а акбар деш[20].
ГӀурба
[тоаде | тоаде чура]Керттера гӀулакх — гӀурба — ламаз йисте даьлча. ГӀурбанна урс хьакха пайданна да:
Хьайба могаш долаш, дегӀа тоаденна долаш, гуччахьа дола сакхат доацаш хила деза: уне, астагӀа, бӀарза, гӀаддайна долча хьайбанца гӀурба диц[22].
Хьахинна дулх кхаь даькъе декъ[23]:
- цхьа дакъа цӀагӀа дус;
- шоллагӀа дакъа гаргарча наха е лоалахошта дӀалу;
- кхоалагӀдар мискача наха е кхыча эшам болчарна сагӀийна дӀалу.
ГIурбана дийннача хьайбан дулх, цӀока е кхыдола доакъош дохка мегаш дац — из цу цIайнаца товш дац. Хьайба Ӏотоха новкъостал даьрашца дулх дӀа а денна мах бе а мегаш дац: цунна луш бола мах къаьста хила беза. Уж еррига а бокъонаш фикъхӀа чу кӀоаргга белгалъяьй эггара тешамегIа долча «Сахьихь аль-Бухарий», «Сахихь Муслим» гулламашкарча хьадисаш тIа тIа а товжаш.[24].
Цхьадолча мехкашка гӀурба Ӏаьдало урхал деш хул: ветеринарнии санитарнии нормаш латт, урс хьакхар цу гӀулакха белгалъяьккхача майдашка е лицензи йолча бойняшка мара могадаьдац (из мо хӀама Эрсечеи, Туркехьеи, ГӀозлойчеи долаш да).
ЦӀагӀа дездар
[тоаде | тоаде чура]Урс хьекхачул тIехьагӀа цӀагӀарбараш а хьаьший а цIайха шу тӀа ховш. ХӀара къаман даарашта юкъе дулхах даь ший даараш да. Хоза дувхар тIадувхаши, вIаший совгIаташ луши, гаргара нах а новкъостий а болча зерат деши Iадаташ да долаш.
Къаьстта терко ю мискача на́ха́: дулх е из эца ахча боштеи, жероштеи, мискача лоалахошта лу. Дукхача фусамашка шун тIа тхьамада фусам-да а, иштта хьавийха имам а хила йиш я.
Таьрахьаши ханорги
[тоаде | тоаде чура]Беттала ханорг белгал дола хӀамаш
[тоаде | тоаде чура]Бусалба ханорг беттала хиларах (354 ди — маьлхачул 11 ди лоацагӀа) ГӀурбай таьрахь шер-шера хувцалу. Даим Зуль-Хьиджат бетта 10-ча дийнахьа нийслу из, Мархаш даьнна ши бутт баьлча[25][13].
ЦӀейна таьрахь белгалдар
[тоаде | тоаде чура]Къаьстта таьрахь белгалдаккхар керда бутт гучабаларгеи, моттигерча наьха Ӏадаташкеи хул тайп-тайпарча мехкашка.
- Беттага хьежар: Бусалба ханорг бокъонца бутт бӀаргаго́ра́ тӀатайжа́ оттадаь хиларах дукхагӀа дола мехкаш СаӀудий Ӏарбий мехкарча Лакхехьарча кхело оттадаьча таьрахьа́ тӀехьа хул. Зул-хьиджжат бутт хилалехьа дукха ха йоацаш сигала бутт бӀаргаго е гац хьежжа бу соцам. СаӀудий Ӏарбий мехкаца нийсдалара бахьан цига ислама керттера дездараш хилари, цига хьажол деш хилари да[26].
- Цхьадолча мехкашка шоаш белгалдаккхар: ХӀаьта цхьадола мехкаш, царна юкъе Бангладеш, ХӀиндехье, Пакистан а йолаш, беттага хьежаш йолча шоай комитеташка хьежжа кулгалду. Уж мехкаш, шарӀано ма яххара, керда бутт бӀаргаго́ра́ тӀатовж. Географецара хьалаши белгалдаккхара методаши тайп-тайпара хилар бахьан долаш Зуль-Хьижжат бутт болабалар а цӀайна ди а СаӀудий мехкарчунца эргаш хила йиш я[27].
Эрсеченна лаьрхӀа дола официальни таьрахьаш (Бусалба наьха Дина урхален методологех):
| Шу | Григоре ханоргах дола таьрахь |
|---|---|
| 2025 | аьтинга бетта 6-гӀа ди[28] |
| 2026 | маьтсела бетта 27-гӀа ди[29] |
| 2027 | маьтсела бетта 16-гӀа ди |
Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизарца долалу, цудухьа керттера цӀай дездар белгалдаьча таьрахьал хьалхайоагӀача сайранна нийслу.
Географии цӀейна статуси
[тоаде | тоаде чура]ЦӀейна дуне тӀара статус
[тоаде | тоаде чура]Африкеи, Малхбузерчеи, Юкъерчеи, ЗӀилбухен-Малхбоалерчеи Азеи, иштта цхьадолча Европерча мехкашкеи (Босни, Албани) ГӀурбан цӀей паччахьалкхен цӀей лоархӀаш дездеш да. Дале а, мукъа хьадеш долча деной дукхал эрг цар.
| Шу | ГӀурбай дӀоахал | Мехкаш |
|---|---|---|
| 2026 | Цхьа ди | Гана[30] |
| Нигери[31] | ||
| Уганда | ||
| Кхоъ-пхи ди | Цхьанкхийтта Ӏарбий Амираташ (3 ди), СаӀудий Ӏарбий мохк (4 ди), КъатӀар (5 ди) | |
| Пхи ди | Туркехье[32] |
ГӀурбаш официально мел дӀаьха хургда паччахьалкхен маьженаша оттаду шоай мехкашка, ханоргагахь цун моттиги кӀиран деноши теркал а деш.
Эрсечеи Советаш хиннача лаьтташкеи йола статус
[тоаде | тоаде чура]Бусалба нах дукха бахаш йолча республикий Ӏаьдало шер-шера ГӀурбаш долча хана официально мукъа ди хьаду, цу регионех я:
- АьдагӀче[33];
- Башкортойче[34];
- ДаьгӀасте[33];
- ГӀалгӀайче[33];
- ГӀаьбартий-Малкхаре[33];
- Къарший-Черсехье[33];
- Татарстан[35];
- Нохчийче[36];
- ГӀирма[37].
ГӀозлойчеи[38], Узбекистанеи[39] Казахехьеи[40] цӀей, шоай цӀераш а йолаш (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт), паччахьалкхен статус йолаш да, хьалхара ди мукъа ди хьадеш а да.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Муфтий рассказал, когда наступит Курбан-байрам, РИА Новости (20260404T0457). Техкад укх дийнахьа: 17.05.2026.
- ↑ Мусульманские праздники в 2026 году. Техкад укх дийнахьа: 18.05.2026.
- ↑ Аяты Корана и хадисы о мусульманских ритуалах (эрс.). gaile-tatarstan.ru.
- ↑ Курбан-байрам: как отмечают мусульманский «праздник жертвы». Техкад укх дийнахьа: 18.05.2026.
- ↑ Talal Itani. Quran 37:102 in Russian русский Compare Multiple Translations as-Saffat 102.
- ↑ Ло:Библия
- ↑ Исмаил (Измаил) Пророки Указатель Корана umma.ru (ru-RU). umma.ru.
- ↑ Что такое Ид-аль Адха?. АиФ (6 тушола 2024).
- ↑ Что значит праздник Курбан-байрам 2018: история, традиции. РИА Томск (21 маьцхали 2018).
- ↑ Курбан айт: Праздник добра и милосердия, KAZISLAM.KZ (12 аьтинга 2024). Техкад укх дийнахьа: 18.05.2026.
- ↑ Датировка путешествия Афанасия Никитина за три моря: новый взгляд. cyberleninka.ru.
- ↑ Курбан-байрам. Проповедь Муфтия Шейха Равиля Гайнутдина в Московской Соборной мечети (эрс.). www.muslim.ru.
- 1 2 Аляутдинов Ш..
- ↑ Жертвоприношение (Курбан). Техкад укх дийнахьа: 18.05.2026.
- ↑ Курбан-байрам-2022: что необходимо знать. Sputnik Узбекистан (9 кӀимарса 2022).
- ↑ Сегодня - день стояние (ВАКУФ) в долине Арафат. Техкад укх дийнахьа: 14.05.2026.
- ↑ Сахих аль-Бухари | Иснад. isnad.link.
- ↑ Паломники простились с Каабой. Техкад укх дийнахьа: 14.05.2026.
- ↑ Хутба (эрс.). tatarica.org.
- ↑ umma.ru - Достоверно об Исламе. Время намаза (ингл.). umma.ru.
- ↑ Курбан-байрам: как выбирают животных для жертвоприношения. Инфографика, AiF. Техкад укх дийнахьа: 14.05.2026.
- ↑ Каким критериям должно отвечать жертвенное животное?. Техкад укх дийнахьа: 14.05.2026.
- ↑ Муфтий Камиль хазрат Самигуллин: «Третью часть мяса жертвенных животных необходимо отдавать бедным». Техкад укх дийнахьа: 14.05.2026.
- ↑ Курбан-байрам 2026: что такое курбан, как правильно совершать жертвоприношение и кому оно обязательно (ингл.). umma.ru.
- ↑ ас-Суюти Дж. Аль-джами‘ ас-сагыр [Малый сборник]. — Бейрут: аль-Кутуб аль-‘ильмийя, 1990. — С. 316.
- ↑ Document (ингл.). www.gazeta.ru.
- ↑ Астрономы ОАЭ, Катара и Пакистана определились с датой Курбан-байрама (эрс.). islamnews.ru.
- ↑ Богословское заключение № 3/25 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2025” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ, Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт (27 маьтсела 2025). Техкад укх дийнахьа: 14.05.2026.
- ↑ Богословское заключение № 2/26 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2026” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ, Совет улемов ЦРО ДУМ РФ - Богословский сайт (12 маьтсела 2026). Техкад укх дийнахьа: 14.05.2026.
- ↑ Embassy of Ghana Ethiopia, Ghana Embassy Addis Ababa, Ethiopia, Ghanaian Embassy Ethiopia - Public Holidays (en-GB). Morocco Consulate.
- ↑ Public Holidays – High Commission of the Federal Republic of Nigeria (en-US). nigeriahcottawa.ca.
- ↑ Отдохнуть по-турецки: самые главные праздники страны, Журнал Путешествий (12 бекарга 2025). Техкад укх дийнахьа: 14.05.2026.
- 1 2 3 4 5 Мусульмане СКФО начали отмечать праздник Курбан-Байрам (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 19.05.2026. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 10.01.2012.
- ↑ Жители Башкортостана на праздник Курбан-байрам отдохнут 4 дня (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ В Татарстане мусульмане празднуют Курбан-байрам (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ В Чечне 27, 28 и 29 мая объявлены нерабочими днями в связи с празднованием Курбан-Байрама. Техкад укх дийнахьа: 19.05.2026.
- ↑ Производственный календарь на 2017 год (Республика Крым) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Сеймургызы, Гюляр. Кабинет министров утвердил даты праздников Новруз, Рамазан и Гурбан в 2026 году, Report.az (2 оагӀой 2025). Техкад укх дийнахьа: 18.05.2026.
- ↑ Курбан-Хайит в Узбекистане 2026: какого числа, традиции и обычаи, выходные дни (эрс.). rahmat.ru.
- ↑ Петров, Андрей. В ДУМК Казахстана утвердили даты основных мусульманских праздников. Техкад укх дийнахьа: 18.05.2026.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Пиотровский М. Б. Ирахим // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 87-88. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
- Курбан-байрам / Рощин М. Ю. // Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2010. — С. 382. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 16). — ISBN 978-5-85270-347-7.
- Курбан-байрам // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.