Доакъашхо:Тоадархо/БаьцовгӀа

Тоадархо/БаьцовгӀа
Дуккха тайп-тайпара йола баьцовгӀаш
Ӏилман классификаци
ЦӀа: Эукариоташ Доалаче: БаьцовгӀаш
Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи
Plantae Haeckel, 1866
Синонимаш
Vegetabilia
ХӀанзара отделаш
Glaucophyta — Глаука хибаьцовгӀаш Rhodophyta — ЦӀе хибаьцовгӀаш Charophyta — Хара баьцовгӀаш Chlorophyta — Баьццара баьцовгӀаш Anthocerotophyta — Антоцерота Ӏовнша Bryophyta — Ӏовна куце яраш Marchantiophyta — Маршанце Ӏовнаш Lycopodiophyta — Плауна куце яраш Polypodiophyta — Чайчила куце яраш Cycadophyta — Саговника куце яраш Ginkgophyta — Гинкго куце яраш Gnetophyta — Гнета куце яраш Pinophyta — Корса яраш Magnoliophyta — Цветковые
Систематика Викикепаш чу Сурташ лаха Викиларма чу

БаьцовгӀа (я, цкъаза да) (эрс: Расте́ния, лат: Plantae е Vegetabilia) — биологе доалче; уж хьакъедийта белгало фотосинтез елуш хилар а долаш дукхаоагилга организмий кертера йолча тоабех цаӀ. Цо чулоац: Ӏов, чайчилаш, говрмерзаш, плаунаш, ги-дерзани зизайи баьцовгӀаш. Каст-каста баьцовгӀаех лоархӀаш я хибаьцовгӀаш а, е цхьайола цар тоабаш. БаьцовгӀашта юкъе (эггара хьалхагӀа зизай баьцовгӀаш) массайолча вахара кепий викалаш ба — царна юкъе я гаьнаши, кӀотаргаши, баьцаши, кхыдараши.

БаьцовгӀаш ботаника яхача Ӏилман тохкама объект я.

Юкъара белгалонаш

• БаьцовгӀий оагилгашка целлюлозах латта бутув чӀибалаш я.
• ДукхагӀча баьцовгӀий оагилгашка баьццара пластидаш я — хлорофилл яха баьццара пигмент йоахка хлоропласташ, цудухьа фотосинтез елу царна (сердалон хьинар чу а озаш фотосинтеза пигменташа дакъа а лоацаш кӀорамистала́ ассимиляци яр). Цу хӀаманца кислород хьайоалл хин молекулаш йоха а йохаш. Хлоропласташ бахьан долаш дукхагӀа йола баьцовгӀаш баьццара бос болаш хул.
• ДукхагӀча даькъе тӀачӀоагӀъенна вахара кеп лелаеш я.
• СовхӀамаш оагилгашка крахмала хьисапе дӀаехк.
• Шоаш дийна мел-й йоакхахулаш я.
• Вахара белха́ фитогормонашца регуляци ю.

Даар

БаьцовгӀаш ерригаш хӀана яц аллал — фотоавтотрофал дола организмаш я: сердалон хьинарах пайда а эцаш органикан йоацача хӀамаех (кӀора миста газахи хихи) органикан хӀамаш (глюкоза) синтез ю цар. Цхьайола викалаш шоллагӀарча гетеротрофал йолча хӀама даара хьисапага яьннай (облигатни паразитал, микогетеротрофал). Масала, гетеротроф я хлорофилл йоаца петров крест яха баьцовгӀа — гаьний овлаш тӀеи кӀотаргаш тӀеи паразитал леладу цар кийча кхачан хӀамаш да́-организмагара хьа а эцаш.

БаьцовгӀашта лерттӀа йоккхахургйолаши дегӀайоагӀаргйолаши тайп-тайпара минеральни хӀамаш эш, царех эггара лоадам болашагӀъяраш азоти, калийи, фосфори я. Хий минеральни элементашца цхьана овлаша лаьтта чура чуоз минеральни хӀама даара процесс йодаш.

Оттам

Цитологи

БаьцовгӀий оагилгий боарам 10-100 мкм кхаччалца эргаш я. Ер ма йий аьнна хьакъоастае йиш йолаш кӀадаш доацача хибаьцовгӀий оагилгаш цхьан организма чура оагилгаш кхы Ӏа яха эргаш яц; лакхехьарча баьцовгӀий кӀадаш хилар бахьан долаш оагилгаш боарамах а оттамах а чӀоагӀа эргаш я. ДукхагӀа йолча хана баьцовгӀий оагилгаш бийттасабаргаш я 8 грань ялхсабарг болаш, ялх грань биъсабаргаш болаш. Цхьабакъда геометреца Ӏолиста йиш йоаца кеп йола оагилгаш а нийслу. Цу тайпра баьцовгӀий оагилгаш тайп-тайпара хилар юххера шин керттерча тайпанга тӀадуг: паренхима яраши (оагилга йӀоахал шоралал тӀехъялац е кӀеззига мара тӀехъялац) прозенхима яраши (оагилга йӀоахал шоралал 5-зза а, кхы а дукхагӀа а йоккхагӀа я).

ЧӀоаггӀа эргалонаш йолаш яле а, баьцовгӀий оагилгий экамех да оттама юкъарал хилар — эукариоташ-оагилгаш я уж тӀум йоалаш. Кхыча эукариотий оагилгех уж хьакъедийта белгалонаш ераш я: бутув целлюлозах йола оагилга пенаш хилар; пластидаш]] хилар, царех керттеръяраш фотосинтез еш йола хлоропласташ а йолаш; дегӀаена йола вакуолий система (кхийна йолча баьцовгӀий оагилгий юккъера оалаш йола вакуоль я оагилга оахама доккхагӀа дола дакъа дӀа а лоацаш); екъалуча хана центриолаш ца хилар. БаьцовгӀий керттера совхӀама крахмал я.

БаьцовгӀий сперматозоидаш шиъ (Ӏовна куце йолчари {{кхм|плауновидные|плауна куце йолчари) е дукха (йисача чайчила куце йолчари, саговниковичари гинкго йолчари) жгутик йоаллаш я, цул совгӀа жгутика аппара ультраструктура харови хибаьцовгӀийчар жгутик йоаллача оагилгашкарчоа чӀоагӀа тара я.

БаьцовгӀий оагилгаш кӀада а хулаш цхьанкхеташ хул: цар экамех да оагилгашкара юкъера хӀама ца хилар, дукха яйна оагилгаш хилар (цхьадола кӀадаш — склеренхима, ксилема, шоллагӀареи кхоаллагӀареи тӀакхоалла кӀадаш — дукхагӀча даькъе яйнача оагилгех латт), иштта, дийнатий оагилгашка мо а доацаш, баьцовгӀий кӀадаш тайп-тайпарча оагилгий тайпех латта йиш йолаш да (масала, ксилема латт хий чакхдувлача элементехи, дахчан хьоасехи, дахчан паренхимахи). КӀадаш шоаш кхыдараш хьадечарнеи (меристемаш), цар хьадеш долча даим долча кӀадаштеи (чакхдоалийташ дари, тӀакхоалаш дар, паренхима, механически дар, арадоаккхаш дар) декъ.

Морфологи

ХибаьцовгӀий дегӀ (таллом), лакхехьарча баьцовгӀий мо а доацаш, вегетативни маьженашта (овла, гӀад, гӀанаш) дийкъа а дац, оттама юкъара план йолаш а дац. Половойи (гаметангеш е генеративни маьженаш) бесполыйи (спорангеш) дебадалара маьженаш хибаьцовгӀий цхьанъоагилга я; кхал гематангеш оогонеш яхаш я, маӀаяраш — антеридеш. ХибаьцовгӀий таллома экамах да цун геттара чӀоагӀа морфологех башх-башха хилар долга; белгалйоаккхаш я амебани, монадани, тайнийи, сифонийи кхыйолеи таллома оттама тайпаш. Лакхехьарча баьцовгӀий маьженаш я, уж вегетативничарнеи генеративничарнеи (гаметангеш) екъаш я. Вегетативни маьженаш овлеи, гӀади, гӀаьнаши да, цар организма вахара болх лоаттабу, вегетативни дебадаларагахь дакъа лоац. Генеративни маьженашка половой дебадалара эшаш йола гаметаш хьахул. Спораш йолча баьцовгӀий кхал гаметангеш — архегонеш я, маӀаяраш — антеридеш, ги долча баьцовгӀий гаметангешта редукци хул, царца дукхагӀа ловшъяраш половой дебадаларца бувзабенна мел бола маьжений гуллам ба, — зизилгаши (ги дерзан долчар — стробилаш) сомаши.

Лакхехьарча баьцовгӀий дегӀамий организаце кхо тайпа да къоастадеш: таллома (дегӀ вегетативни маьженашта декъаденна дац баьццарча пластинан куц долаш я; цхьайола Ӏовна куце яраш, чайчиланчар хаьлгаш), гӀаьн-гӀада (дегӀ гӀада́и гӀаьнаштеи дийкъа да, цхьабакъда овлаш дац; дукхагӀа йола Ӏовна куце яраш), овлан-мергӀан (дегӀ вегетативни маьженашта дийкъа да, овлан системеи мергӀий системеи йолаш; дукхадйола баьцовгӀаш).

БаьцовгӀаш дукхагӀча даькъе тӀачӀоагӀъенна вахара амат леладеш я, цудухьа тайп-тайпара вахара кепаш хул цар моллагӀа йолча вахара хьалашка уж дӀаӀамарга хьежжа — гаьнаш, кӀотаргаш, баьцаш, эпифиташ, лианаш, кхыдараш.

Доккхахилари дегӀадари

БаьцовгӀий йоккхахилареи дегӀая́реи процессаш къоасталушйоацаш ювзаденна да шоайла: йоккхахилар индивидуальни дегӀадара дакъа да. Цхьабакъда цхьан организма чу йоккхахилари дегӀадари тайп-тайпара та́ йиш я. БаьцовгӀа хьинаре йоккхахилара хьале хила йиш йолаш я, цунца цхьана мекъа дегӀа а йоагӀаш, вешта сиха дегӀа а йоагӀаш, мекъа йоккхахила йиш йолаш а я. (ДукхагӀа мел йолча хана дегӀадара темпаш гойтар баьцовгӀаш репродукцега да́лар да. Йоккхахилара процессий хьинарга хьож баьцовгӀий дозал, оахам, боарам мел сиха совбувл хьажарца.) Масала, цхьаншерара баьцовгӀашка зиза техача цхьан даькъе дале а, деррига дале а мергӀа дегӀадара процессаш сацар гу. Дукхача шерашкарча баьцовгӀий вегетативни маьженаш (мергӀаш, гӀаьнаш) йоккхахилар каст-каста зизатохар тӀехьататтара бахьанех цаӀ хул.

БаьцовгӀаш йоккхахилар доазув теха дац цар меристемаша ца хаддаш болх бендаь. Локальни зонашца (меристемашца) йоккхахиларо баьцовгӀаш кхыча организмех хьакъоастаю; баьцовгӀашта къаьстта лоадам болаш я апикальни меристемаша болх бар. Тайп-тайпарча экологе фактораша низ тӀабахийтача баьцовгӀий хула реакци е из низ хьатӀабоагӀача оагӀорахь хул е цу оагӀоарахьара хул.

БаьцовгӀан организма йоккхахилареи дегӀаяреи процессашта регуляци фитогормонаша ю.

Дебадалари вахара цикл

БаьцовгӀашта экаме да половойи бесполыи (спорашцара) вегетативнии дебадалар.

Цхьанъоагилга хибаьцовгӀий вегетативни дебадалар митозаца оагилг шин оагилга екъаяларцеи, колонешта фрагментаци хиларцеи, керда кагий цинобеш хьа а еш ценобешка юха а декъадаларцеи хулаш да. Дукхаоагилга хибаьцовгӀий вегетативни дебадалар слоевищан доакъошцеи, вегетативни кхолламашцеи, кхычунцеи хулаш да. Лакхерча баьцовгӀий вегетативни дебадалар овлан доакъошцеи, гӀадашцеи, гӀаьнашцеи царех хувцаеннача хӀамашцеи хул.

Лакхерча миаш долча баьцовгӀий половой процесса цаӀ мара йоаца кеп оогами я; хибаьцовгӀашка иштта изогамии анизогамии нийслу.

БаьцовгӀий вахара кепе гаплоид йола половой ноахал (гаметофит) диплоид йолча бесполы ноахалца (спорофит) хувцалуш да. Гаметофита тӀа половой (генеративни) маьженаш хьахул — маӀа антеридеши кхал архегонеши (цхьайолча гнетовичари ги хьуладаьчар йоацаш я); хибаьцовгӀий кхал генеративни маьженаш оогонеш яхаш я. Сперматозоидашеи (уж яц корсачари, гнетовичари, ги хьуладаьчари) е спермешеи архегонешка е хитӀоара гале чу йоалла фуаоагилг пхаьръю. Юххера диплоид йола зигота хьахул. Лакхера спора йолчеи ги долчеи баьцовгӀий хитӀоара хьахул, кастта цох спорофит хьахул; хибаьцовгӀи хитӀоара хилац. Спорофита тӀа спорангеш хьахул (каст-каста специализированни спораш йоахкача гӀаьнаш тӀа е спорофиллаш тӀа). Спорангешка мейоз хул, цул тӀехьагӀа гаплоид йола спораш хьахул. Тайп-тайпара спораш йолча баьцовгӀий спораш шин тайпара я: микроспораши (царех хьахул духхьала антеридеш йола гаметофиташ) мегаспораши (царех духхьала архегонеш йола гаметофиташ хьахул); нийса спораш йолчар спораш цхьатарра я, царех кхал а маӀа а йола гаметофиташ хьахул. Гаметофиташка гаметаш хьаеш йола гаметангеш хьахул, уж гаметаш цхьан а кхийттийя, зигота хьахул — цикл дӀакъовлалу. Из мо йола вахара цикл Ӏовна куце йолчари чайчила куце йолчари я, хьалхарчар доминаци ер гаметофит я шоллагӀчар — спорофит. Ги долча баьцовгӀий хьал халагӀа да, хӀана аьлча мегаспорах хьахула кхал гаметофит (ги дерзан долчар — эндосперм, зизайчар — хитӀоара гали) наьна спорофита тӀа хул, тӀаккха микроспорах хьахула маӀа гаметофит (дургала ги) цига зиза дузача хана дӀакхача деза. Ги долча баьцовгӀий спорофиллаш каст-каста чоалхане оттам болаш хул: ги дерзанчар стробилаш оалаш цхьанкхет, тӀаккха ги хьуладаьчар — зиза хулаш цхьанкхет, уж шоаш а зизай цӀов долаш цхьанкхета йиш йолаш да. Цул совгӀа ги долча баьцовгӀий массехк генотипах латташ йола структура хул — фу, из бехкамагӀа генеративни маьженех лархӀа йиш я. Ги хьуладаьча баьцовгӀий зизах дизачул тӀехьагӀа сом хьахул.

Хьажа иштта: Генетика развития растений

Белгалдалар

Тархьар

БаьцовгӀаш аьнна сенах ала деза яхача хаттарах ер ма дий аьнна сеца́ жоп дац. Цу хаттара эггара хьалха жоп дала гӀерта́р шира яний духлохамхои Ӏилманхои вола Аристотель ва, баьцовгӀаш дийна йоацача хӀамашта юкъеи дийнаташта юкъе оттаяьй цо. БаьцовгӀаш шоай лоӀамагӀа лела могаш йоаца дийна организмаш я аьнна белгалъяьхай цо (дийнаташта духьала). ТӀехьагӀа нӀанкӀигаши археяши хьайийлай цхьаккха тайпара юкъара дӀаэттача баьцовгӀий кхетама кӀалаотталуш йоацаш йола. Уже во второй половине XX-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе нӀанкӀигаши хибаьцовгӀий цхьайола кепаши царех къаьстта оагӀаташ хьа а еш дӀакъоастаяьй царга кхыча баьцовгӀашка йолаш йоламиайи овлийи система ца хиларах.

ХӀанзале

Къоастаеш йола белгалонаш

• Айхха чӀоагӀа дакъилгаш чакх ца доалийта оагилга пен хилар (дукхагӀа мел йолча хана целлюлозах латт).
• БаьцовгӀаш продуценташ я. КӀорамистача газах органикан хӀамаш хьаю цар фотосинтез еча хана маьлха хьинарах пайда а эцаш, цунца цхьана кислород хьаарахец цар (хьалха баьцовгӀех лаьрхӀа дола жӀаленускалаши нӀанкӀигаши хӀанзарча классификацеша яхачох, шоай къаьстта йола тоабаш еш дӀакъоастаяь).
• Фотосинтез йола цианонӀанкӀигаш е сийна-баьццара хибаьцовгӀаш хӀанзарча классификацеша яхачох, баьцовгӀаш яц (нӀанкӀигаш яхача домена чу чуяьхай уж ралса ранг йолаш).
• БаьцовгӀий кхыйола белгалонаш — меттахьайоалаш цахилар, даим йоккхахилар, ноахалаш хувцадалар, кхыяраш — уникальни яц, цхьабакъда, юкъардар дӀалаьрхӀача, баьцовгӀаш кхыча организмий тоабаех къоастаяйт цар.

Хьахилари эволюции

Архея зама (3800—2500 млн шу хьалха)

Палеонтологе оахкамашка корадаьд яхачох, дийна хӀамаш доалченашта декъадалар 3 миркха шу хьалха хинна хӀама да. Хьалхара автотрофал йоалла организмаш фотосинтез йола нӀанкӀигаш хиннад (хӀанз цар викалаш ба сийна-цӀе нӀанкӀигаши, баьццара нӀанкӀигаши, цианонӀанкӀигаши). Масала, кхы а мезоархее (2800—3200 млн шу хьалха) цианонӀанкӀигий аьргаш йолаш хиннай.

Протерозоя зама (2500—570 млн шу хьалха)

Эукариоташ йолча фотоавтотрофаш йолча организмаш (баьцовгӀаш) хьахиларах массадолча хаттара жоп а луш, юкъар цхьа теори хӀанзехьа яц. Царех цхьанне (симбиогенеза теори) эукариоташ йола фототрофаш хьахилар эукариот-гетеротроф йола амёба хьисапе йола оагилг фототрофий хӀама даара тайпанга далар хила мег йоах фотосинтез йолча нӀанкӀигаца симбиоз ярца, цох тӀехьагӀа хлоропласт хьа а хулаш. Цу теорегӀа иштта хьахиннай аэрабаш йолча нӀанкӀигий митохондреш а. Ишта хьахул хибаьцовгӀаш — хьалхара боккъанца йола баьцовгӀаш. Протерозоя заман чу шерра дегӀайоагӀ цхьанъоагилгеи колонеш йолеи сийна-баьццара хибаьцовгӀаш, цӀеи баьццареи хибаьцовгӀаш хьахул.

Палеозоя зама (570—230 млн шу хьалха)

Силур чакхйоаллача хана (405—440 млн шу хьалха) Лаьттан тӀа интенсивно лоамаш хьахула процессаш хиннай Скандинавера лоамаш, Тянь-Шань лоамаш, Саян лоамаш хьа а хулаш, иштта дуккха фордаш тӀехигдерзаши дӀадоалаши. Юххера цхьайола хибаьцовгӀаша (хӀанзарча ха́ра хибаьцовгӀашта тара йолча) лаьттан букъ тӀа ара а яьнна литоралаши супралиторалаши дӀалаьцай, из хӀама вӀаштӀехьадаьннад нӀанкӀигашеи цианонӀанкӀигашеи лаьттан тӀехен тӀа примитивни тӀайна субстрат хьа а еш къахьегар бахьан долаш. Ишта хьахиннай хьалхара лакхера баьцовгӀаш — риниофиташ. Риниофиташ белгала я цар кӀадаш хьахиларцеи цар тӀакхоалачарнеи, механическичарнеи, чакхдоалийтачарнеи, фотосинтез ечарнеи дифференцировка ярцеи. Из спровоцировать даьд фецара гонахье хицарча гонахьенах чӀоагӀа эргаш хиларо. Масала:

• маьлха радиаци совнагӀа хиларо — цох лоралургйолаш лаьтта тӀарча баьцовгӀий тӀехен тӀа кутин яха боалоз хьа а хулаш ала безаш хиннаб — из хиннад тӀакхоала кӀадаш (эпидерма) хьахилара хьалхара этап;
• кутин йилларо тӀоадал ерригача майданца чуэцийтац (баьцовгӀий мо), цудухьа ризоидий баьрел хувцаденнад — цар хӀанз субстрата тӀачӀоагӀвалийтарал совгӀа цу чура хий а чуоз;
• лаьттан кӀаларчеи тӀехьанахьарчеи доакъошта декъадаларах минеральни хӀамаши, хийи, фотосинтеза продукташи дерригача дегӀага гӀолла дӀахьакхахьа дезаш эшам эттам, из эшам чакхдоалийта кӀадаш хьахиларца дӀабаьккхаб — ксилемеи флоэмеи;
• Хин аратеӀаду низ цахиларахи, цунга хьежжа наьк ца деларахи, маьлха сердало къувсаш-къувсаш механически кӀадаш хьахиннад лоалахоел айлургйолаш, цхьаькха цхьа фактор хиннай сердало дукхагӀа хьахилар — цо фотосинтез сомъяьккхай углерод сов а йоалийташ, из хӀама бахьан долаш аьттув баьннаб механически кӀадаш хьахилийта.
• лакхе Ӏо мел хьоахаяьча ароморфоазех фотосинтез йола оагилгех къаьстта кӀада хьахиннад.

Довзачарех ширагӀа йола лаьттан тӀара баьцовгӀа куксонии я. Куксони 1937-ча шера кораяьй ШатӀландехьен силурийски гӀомарашка (яьнна ха 415 млн шерага кхоачаш я). ДӀахо хинна лакхерча баьцовгӀий эволюци шин наькъа екъаеннай: гаметофит яраши (Ӏовна куце яраш) спорофит яраши (миай баьцовгӀаш). Хьалхара ги дерзан баьцовгӀаш мезозой йолалуча хана хьахиннай (220 млн гаргга шу хьалха). Хьалхара ги хьулаяь баьцовгӀаш (зизай яраш) юран заман чу хьахиннай.

Классификаци

Классификаце системий эволюци

Геккель (1894) Кхо доалче	Уиттекер (1969) Пхи доалче	Вёзе (1977) Ялх доалче	Вёзе (1990) Кхо домен		Кавалье-Смит (1998) Ши домени ворхӀ доалчеи
Дийнаташ	Дийнаташ	Дийнаташ	Эукариоташ		Эукариоташ	Дийнаташ
БаьцовгӀаш	ЖӀаленускалаш	ЖӀаленускалаш				ЖӀаленускалаш
	БаьцовгӀаш	БаьцовгӀаш				БаьцовгӀаш
	Протисташ	Протисташ				Хромисташ
Протисташ						ЦхьалхгӀъяраш
	Monera	Археяш	—	Археяш	Прокариоташ	Археяш
		ЭунӀанкӀигаш		ЭунӀанкӀигаш		ЭунӀанкӀигаш

Башх-башха хилар

2010-гӀа шу долалуш хиннача хьалах, Къамашта юкъерча Ӏалам лорадара союза (IUCN) хоамех, Ӏолиста 320 эзар кеп гаргга баьцовгӀа я Ӏолиста́, царех 280 эзар кеп гаргга зизай я, 1 эзар кеп ги дерзан я, 16 эзар кеп гаргга Ӏовна куце я, 12 эзар кеп гаргга лакхера спораш йола баьцовгӀаш (Ло:Плауновидные чайчила куце яраши). Цхьабакъда из таьрахь совдоаллаш да дилла́ керда кепаш хьаелландаь. Масала, 2022-ча шера маьтсела бетта хиннача хьалах, World Flora Online яхача проекта чу 350 000-нел совгӀа баьцовгӀий кепех хоам ба более чем 350 000 видов растений.

ХӀанзарча баьцовгӀий башх-башха хилар

	Ралсаш	ГӀалгӀай цӀи	Кепий дукхал
ХибаьцовгӀаш	Chlorophyta	Баьццара хибаьцовгӀаш	13 000 — 20 000
	Charophyta	Харофиташ	4000—6000
Ӏовна куце яраш	Marchantiophyta	Маршанкаш-Ӏовнаш	6000—8000
	Anthocerotophyta	Антоцерот-Ӏовнаш	100—200
	Bryophyta	Ӏовна куце яраш	10 000
Миаш йола спораш яраш	Lycopodiophyta	Плауна куце яраш	1200
	Polypodiophyta	Чайчила куце яраш	11 000
Ги дола баьцовгӀаш	Cycadophyta	Саговника куце яраш	160
	Ginkgophyta	Гинкго куце яраш	1
	Pinophyta	Корса яраши	630
	Gnetophyta	Гнета куце яраш	70
	Magnoliophyta	Зизай баьцовгӀаш	281 821

Лоадам

Дийнатий дуне хилар, саг а лоархӀаш, вӀаштӀехьадаргдацар баьцовгӀаш йоацаш — цу хӀаманца белгала да цар вай дунен тӀа дола амал. Ерригача организмех баьцовгӀийи нӀанкӀигийи мара вӀаштӀехьа дац шоаш гулдеча Маьлха хьинарах органикан йоацача хӀамаех органикан хӀамаш хьае; из деча хана баьцовгӀаша тӀехар-Ӏена чура CO₂ хьа а йоаккхаш O₂ дӀахец. Белгга баьцовгӀаша даьчунца хьахиннай O₂ йоалла тӀехар-Ӏи, уж йолаш хиларца садаха пайдана йолча хьале лоаттаеш а да из. Гетеротрофаш йолча массайолча организмий, саг а лоархӀаш, хӀама даара чоалханеча зӀанара чу керттереи, кхыяраш белгалъеши йоли зӀы я баьцовгӀаш. Лаьттан тӀарча баьцовгӀаша аренаши, баьши, хьунаши, кхыйола баьцовгӀий тоабаши кхолл Лаьттан ландшафтий башх-башха хилари массайолча доалчений организмий вахара эшаш йолча экологе ниший хадданза йола башх-башха хилар а кхоллаш. Юххера а, баьцовгӀаша дакъа а лоацаш хьа а хиннаб, хьа а хул лаьттан тӀоа хьахул.

Кхачан промышленность

Одомашнивание растений

Саго 200 баьцовгӀа совгӀа караерзаяьй 100-нел совгӀа ботаникан ваьрага ехкаш йола. Цар шера таксономе спектро уж караерзаяь моттигаш мел башх-башха я гойт. ХӀанз лелаеш йола товшхалга яьха кхачан баьцовгӀаш зӀилбухен-малхбузехьарча Азе караерзаяьй. Карарча хана из я Иракеи, ХӀиранеи, Йорданеи, Палестинани лаьтташ. Хьагучох, ширача ахархошта довзаш хиннад вегетативни дебадареи (клонироване) гаргара вӀашагӀъэдареи (инбридинга) гӀойленаш. Клонированеца репродукци еш йолча баьцовгӀий масалаш: коартол, сомий гаьнаш. Цу мехкашка яа хӀамаца наха хьа мел эцаш йола кхачан хӀамаш дукха углеводаш йолча ялатах доагӀаш хиннад дукха белокаш чулоацаш долча (кӀа, мукх). Дале а, ялатий белокаша аминокислотий лоаттамах йизза баланс йолаш я (лизини метионини кӀезига йоалл). Цу ялаташта ширача ахархоша кхе баьцовгӀаш тӀатехай — герга кхеш, шокилг, вика. ЦаӀ мара доаца товшха ялат — эрсий кӀа — кӀил а, кхыча товшхача баьцовгӀел дуккха тӀехьагӀа хьахиннад. Ше ший зизаш дузаш долча ге́та гинаш чӀоагӀа хьоанал йоаллаш да, цу хӀамо юххьарча ахархой кхачан триада хьалйизай (хьонал, белокаш, углеводаш). Тахан а сага керттера хьашташ кхоачашдеш бола караерзаяьча баьцовгӀий гуллам вӀашагӀбеллаб юххьарча ахархоша. Кастлашха товшха баьцовгӀаш шоай кхуврчара кердача моттигашка массанахь дӀахьаяьржай. Юххера, цхьан тайпара баьцовгӀаш я дунен охлошта кхачан йолаш хьахиннараш. Товшхача баьцовгӀех цхьа дакъа зӀилбухен-малхбоалехьарча Азе йерзаяьй кара. Царех я шоай зизаш шоаша дузаш дола боамби, дуга, новраш.

ХӀанзара баьцовгӀий товшхалаш

БаьцовгӀий доалчен дуккхача тайп-тайпарча баьцовгӀех хӀара дийнахьа долча вахаре къаьстта лоадам болаш я ги дерзан баьцовгӀаши, эггара хьалха зизай баьцовгӀаший (ги хьуладаьраш). Белгга царех лоархӀ ерригаш хӀана яц аллал саго товшха мел ерзяь баьцовгӀа. Сага вахаре хьалхара моттиг дӀалоацаш да ялат дола баьцовгӀаши (кӀа, дуга, хьажкӀа, борц, новраш, мукх, Ӏаьржа кӀа, кем) тайп-тайпара ишк йоаккха товшхалаши. ГӀаьххьа дола мехкал долча мехкашка сага кхачан рационе лоадам бола моттиг коартало дӀалоац, тӀаккха зӀилбухегӀа йолча моттигашка — батат, ямс, ока, таро, кхыяр. Дукха юаш я дукха баьцовгӀий белокаш йоахка ялат-кхеш дола товшхалаши (гӀашкхеш, герга кхеш, нут, шокилг, кхыдараш), шекар доаккха товшхалаши (чахра, шекара ларцӀам), тайп-тайпара даьтта доаккха товшхалаши (гидуарг, кхе́бӀар, зайт, кхыдараш), сом бола товшхалаши, комар хула товшхалаши, хаьсасомаши, кхыйола товшха баьцовгӀаши.

ХӀанзара юкъарло тоникаш йола баьцовгӀаш — чай, кофе, какао — йоацаш мишта хургьяр кхеталуш дац, иззамо хьахиннай комсаш а — чхьагӀар доаккхаш лелаеш йола, тхьамка а.

Жа-доахан леладар акха хьатӀайоаллаши дӀаювши йола доакъора баьцовгӀаш лелаяра́ тӀатовжаш я.

Яй промышленность

Боамби, ге́та, кӀо́мал, рами, джут, кенаф, сизаль, кхыйола хьоасий дола баьцовгӀаш сага́ барзкъеи технически кӀа́даши Ӏалашдеш я.

Дахча тоаду промышленность

ХӀара шера дуккхача хьунах пайда эц — кхоачам санна лелабеш а, целлюлоза цох йоаккхаргйолаш а, кхыдар дергдолаш а.

Энергетика

Сага чӀоагӀа лоадам болаш да хьинар хьадоаккха керттерчарех бола хьаст — кхера кӀор, иштта торф а, царех ала йиш я уж хьалха баьцовгӀех дисачоа чу гулдаь Маьлха хьинар да аьнна.

Лорали химии

ХӀанза тӀехьа ший экономикацара лоадам дӀабаьннабац баьцовгӀашкара йоаккхаш йола Ӏалама каучук. Деза долча кӀувнашеи, камедеи, эфирни даьтташеи, басарашеи, баьцовгӀашца къахьегаш хьайоахаш йолча кхыча продукташеи саго юртбоахамца хьегача къинга лоадам бола дакъа дӀалоац. Дуккха йола баьцовгӀаш витаминий керттера хьаст болаш хул, тӀаккха кхыяраш — (лелха зиза, раувольфи, алоэ, белладонна, пилокарпус, дегаовла, иштта кхы а бӀаьш) — эшаш йолча молхайи, хӀамайи, препаратийи хьаст ба.

Экологи

Баьццарча баьцовгӀаша тӀехар-Ӏи кислородаца дӀаьхи а ду, ерригача экосистемашта хӀана яц аллал хьинареи органикан хӀамайи керттера хьаст хул. Фотосинтезо геттара чӀоагӀа хийцай хьахарча лаьттан тӀехар-Ӏанара лоаттам, карарча хана 21 % кислород йоалл цох. изменил состав ранней земной атмосферы, которая содержит в настоящее время около 21 % кислорода. Дийнаташтеи дуккхача аэробаш йолча организмаштеи эш кислород, анаэробаш йола кепаш ишта хьежача наггахь мара хилац. Дукхача экосистемашка баьцовгӀаш кхачан зӀанарий дух да.

Лаьтта тӀара баьцовгӀаш хини кхыча биохиме циклийи керттера компоненташ я. Цхьайола баьцовгӀаша эволюци яьй азота фиксаци еча нӀанкӀигашца цхьана, цудухьа азот корчама юкъеяхай уж. БаьцовгӀий овлаша лоадам бола амал ловзаду лаьттан боал дегӀабоалабеши цунна эрози ца хулийташи.

Экологе вӀаши дола бувзама

Дуккхача дийнаташа эволюци баьцовгӀашца цхьана яь. Дуккхача синоргаша зизаш дуз шоашта дургалах е нектарах кхача а эцаш. Биъ кога тӀа лелачар сомаш даа а дуаш гинаш дикъача чишаца доаржаду. БаьцовгӀий дукхагӀа йолча кепий тайп-тайпарча жӀаленускалашца симбиоз хьахиннай (микориза). ЖӀаленускалаша хийи минеральни хӀамаши лаьтта чура чуоза гӀо ду, тӀаккха баьцовгӀаша жӀаленускалашта углеводородаш лу фотосинтез еча хана шоаш хьаяь йола. Иштта симбиоз йоалла жӀаленускалаш а хул — эндофиташ — баьцовгӀан чухьанахьа ях уж да-организм йоккха а хулийташ.

Паразитал

Паразит-баьцовгӀаш лохерча а лакхерча а баьцовгӀашта юкъе хул. Цу тайпарча баьцовгӀаша доккха зе ду юртбоахама.

ГӀаьр-баьцовгӀаш

Мозийдоадерг — ГӀинбухерча Америкера гӀаьр-баьцовгӀа

500-нел совгӀа гӀаьр-баьцовгӀий кеп я йолаш. ГӀаьр-баьцовгӀаш дукхагӀа йолча хана кхачан хӀамаштеи минеральни тухаштеи къе долча лаьтта тӀа хьатӀахул. БаьцовгӀий «гӀаьрал» лаьтта чу азот кӀезиг хиларах хул, цудухьа гӀаьр-баьцовгӀаш сагалматехи кхыча дийнатехи азот хьаяха Ӏемай тайп-тайпара говза боангаш увттаеш уж хьа а лувцаш.

Эрсечен хьунашкара эггара цӀихеза йола гӀаьр-баьцовгӀа герга гӀа дола тхирзиза да. Цу баьцовгӀий гӀаьний йистошка тхира́ тара йолаш, тӀалеташ йола коачал хьайоалл — кхача охьа миста сок. Синорг «тхира» тӀадама тӀа ӀотӀа а хайча, ӀотӀа а лета́, тхирзизан синел хул цох.

Вешта цӀихеза йолча гӀаьр-баьцовгӀех я: мозийдоаодерг, дарлингтони, жирянка, тхиргӀаьнашка.

Литература

• Растения / М. Э. Кирпичников // Проба — Ременсы. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 21).