Доакъашхо:Тоадархо/Аьрзеш
| Тоадархо/Аьрзеш | ||||
|---|---|---|---|---|
| ГӀаьртал | ||||
| Ӏилман классификаци | ||||
|
ЦӀа: Доалаче: КӀалдоалаче: Без ранга: Ранг йоаца: Тайпа: КӀалтайпа: Инфратайпа: ТӀехкласс: Класс: КӀалкласс: Инфракласс: Тоаба: Дезал: КӀалдезал: Ваьр: Аьрзеш |
||||
| Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи | ||||
| Aquila Brisson, 1760 | ||||
| ||||
Аьрзе́ш (эрс: Орлы[1], лат: Aquila) — кера яхача дезала чура дéгӀах доккха долча оалхазарий ваьр да[2].
Тайп-тайпарча культурашкеи паччахьалкхенашкеи аьрзи даздараш тӀа белгалъяьккха хул, масала, ГӀалгӀай Республика а, Хетта Америкерча Штатий а, Россе Федерацен а паччахьалкхен гербаш тӀа.
Сурт оттадар
[тоаде | тоаде чура]ДегӀа йӀоахал 75—88 см я, цӀог зӀамига да. Ткъамаш шера да, хьадийлача 2,4 м кхоачаш хул. Когий пӀелгаш тӀа кхаччалца бедараш яьнна хул.
Даржар
[тоаде | тоаде чура]ДӀахьадаьржа да Евразеи, Африкеи, ГӀинбухерчаАмерикеи хьунтундрашкара гӀомара аренашка кхаччалца.
Вахара кеп
[тоаде | тоаде чура]БӀенаш лаьтта, чхарашка е гаьнашка ду. Кагийи юкъерча дегӀареи дола букъатӀехйола дийнаташ дуъ цар лакхера фега долча хана ӀотӀа а хьежаш, цкъаза денна дийнаташ а дуъ. Цар дукхал кӀезиглуш латт.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала оалхазар аьрзи яхаш да, нохчийи меттала аьрзу оал.
Славаьний цӀераш (эрс: орёл, укр. оре́л, ш.-славаьн. орьлъ, болг. оре́л) тӀехславаьний *orьlъ яхача дешага йоагӀаш я[3][4]; цу овла тӀара доагӀаш да ераш а: лито. erẽlis, лато. ḕrglis, прусс. arelie, тӀехнем. *arōn~arnuz~arnaz (цигара гот ara, ш.инг. earn ш.л.нем. aro, arn, ш.-сканд. orn)[5], тӀехкельтий *eriro- (цигара юкъ.-эрл. irar, юкъ.-валл. eryr, юкъ.-бретон. — erer, корнийи бретонийи — er)[6], хеттий — haraš[7]. Уж деррига дешаш, иштта ш.-ян. ὄρνῑς «оалхазар» яхари эрм. oror «маккхал, фордъоалхазар» яхари эрм. artsiv «аьрзи» яхари хӀиндий-европан *Hor-/Her-, (ar, er) яхача овла тӀара доагӀаш да. ХӀиндий-европхошкахь аьрзи культа лоадам болаш хиннад[8][9]. Латиний метта хӀиндий-европай дешах табу а хиннай, цун цӀи кхоабаш aquila яха дош хьахиннад aqua «хий» яхачунца бувзам а болаш[10].
Классификаци
[тоаде | тоаде чура]Немций Ӏилманхоша 2000-гӀа шераш долалуш баьча молекулярни тохкамах эттача ӀадатагӀа Aquila, Hieraaetus, Lophaetus, Ictinaetus яхача тайпашка ехкаш йола биологе кепаш, иштта енна дӀадаьнна дола Harpagornis тайпа — дерригаш а монофили йола тоаба я, аьрзеш яхараш (Aquila тайпа) кхычарна даьй-тайпа а долаш. Цу тохкамо хьахьекхад, кхычарех зӀамагӀа хиларца эргаш дола Hieraaetus тайпан (ястребиные орлы, кер-аьрзеш) ерригаш хӀана яц аллал кепаш Aquila яхача юккъерча тайпанна юкъедахьа дезаш долга[11].

Орнтиологий къамашта юкъерча союзо укх тайпанга 11 кеп ехк[2]:
- Aquila nipalensis — Арен аьрзи
- Aquila rapax — Кхера аьрзи орёл[12]
- Aquila adalberti — ХӀиспанера Ӏимарашкара аьрзи
- Aquila heliaca — Ӏимарашкара аьрзи
- Aquila chrysaetos — ГӀаьртал
- Aquila africana — Майра чӀугал ягӀа аьрзи
- Aquila audax — ЗӀогал-цӀог аьрзи
- Aquila gurneyi — Молуккий аьрзи
- Aquila verreauxii — Кафрий аьрзи
- Aquila fasciata — Кер-аьрзи
- Aquila spilogaster
Иштта енна дӀаяьнна кеп †Aquila kurochkini (плиоцен) а я йовзаш.
Дронашта духьала леладар
[тоаде | тоаде чура]Аьрзеш дронашта дика тӀакхета могаш хилар довзаш да чӀоагӀа. Масала, Астре ши аьрзи дрона́ тӀа а кхийтта, из лаьттах йожаяьй цар яа хӀама я мотташ[13]. 2020-ча шера кӀай корта бола аьрзел США Мичигане квадрокоптера́ тӀакхийттад из йоха а еш[14].
Аьрзешха цхьайола кепаш Ӏома а еш езаш йоаца дронаш йоаергйолаш лелаю. Ишта леладу уж ХӀиндехьа зоврхоша[15]. Голландхойи шувцархой полисхоша а леладаьдар уж цхьан юкъа, цхьабакъда хьалхарчар сов дукха ахча дӀатӀадода царех аьнна а, шоллагӀчар дронаш дегӀайоагӀаш хиларах уж цу оалхазарашта кхераме хиларах а дӀадаьхад уж балхара)[16]. 2023-ча шера маьтсела бетта Кремла́ дронаш тӀакхийттача хана цу тайпара лоадам бола инфраструктура лоръергйолаш эскадрилья хьавӀашагӀйоллар хьийхад цхьаццаболча депутаташа[17].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 39. — 2030 экз.
- 1 2 Gill F., Donsker D. & Rasmussen P. (Eds.): Welcome (ингл.). IOC World Bird List (v14.2) (14 August 2024). doi:10.14344/IOC.ML.14.2. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 10.11.2024.
- ↑ Булаховский Л. А. Общеславянские названия птиц // Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка. — М.: Изд-во АН СССР, 1948..
- ↑ Фасмер, М.: Этимологический словарь русского языка. В 4 томах. 1996 г.; СПб: Азбука
- ↑ Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — Brill. — 2003. — С. 24—25.
- ↑ Matasović R. Etymological Dictionary of Proto-Celtic. — Brill. — 2009. — С. 117—118.
- ↑ Г. П. Дементьев. Птицы Советского Союза, т.1. — М.: Сов. наука. 1951.
- ↑ Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры: В 2-х книгах. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета. — 1984. — С. 538.
- ↑ И. Г. Лебедев, В. М. Константинов. Значение и этимология некоторых русских названий хищных птиц и сов фауны СССР. III конференция по хищным птицам Восточной Европы и Северной Азии: Материалы конференции 15-18 сентября 1998 г. Ставрополь: СГУ, 1999. Часть 2. C. 80-96.
- ↑ Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры: В 2-х книгах. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета. — 1984. — С. 539.
- ↑ A. J. Helbig, A. Kocum, I. Seibold, M. J. Braun. A multi-gene phylogeny of aquiline eagles (Aves: Accipitriformes) reveals extensive paraphyly at the genus level (ингл.) // Molecular Phylogenetic Evolution. — 2005. — Vol. 35, no. 1. — P. 147—164.
- ↑ Aquila rapax (Temminck, 1828) - Степной орёл. Позвоночные животные России. Институт Северцова.
- ↑ A Drone Encounters Two Eagles, and the Birds Win (ингл.). Smithsonian (19 November 2015).
- ↑ Eagle dispatches EGLE drone, sparks social media delight (ингл.). AOPA (17 August 2020).
- ↑ The eagle is coming: Indian Army's trained birds to knockdown airborne enemy drones - WATCH (ингл.). Times Now.
- ↑ Swiss drone-busting eagle squadron grounded permanently (ингл.). The Register (8 November 2022).
- ↑ Депутат Госдумы из Воронежа Алексей Журавлев предложил создать эскадрилью орлов-перехватчиков для борьбы с дронами. Московский комсомолец.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Биологический энциклопедический словарь /Под ред. М. С. Гилярова. — 2-е изд., исправл. — М.: Большая российская энциклопедия, 1995.