Чулоацамага гӀó

Доакъашхо:Тоадархо/Аьрзеш

Википеди материал
Тоадархо/Аьрзеш
ГӀаьртал
ГӀаьртал
Ӏилман классификаци
Доалаче:
КӀалдоалаче:
Ранг йоаца:
Тайпа:
КӀалтайпа:
Инфратайпа:
ТӀехкласс:
Инфракласс:
Дезал:
КӀалдезал:
Ваьр:
Аьрзеш
Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи
Aquila Brisson, 1760

Аьрзе́ш (эрс: Орлы[1], лат: Aquila) — кера яхача дезала чура дéгӀах доккха долча оалхазарий ваьр да[2].

Тайп-тайпарча культурашкеи паччахьалкхенашкеи аьрзи даздараш тӀа белгалъяьккха хул, масала, ГӀалгӀай Республика а, Хетта Америкерча Штатий а, Россе Федерацен а паччахьалкхен гербаш тӀа.

Сурт оттадар

[тоаде | тоаде чура]

ДегӀа йӀоахал 75—88 см я, цӀог зӀамига да. Ткъамаш шера да, хьадийлача 2,4 м кхоачаш хул. Когий пӀелгаш тӀа кхаччалца бедараш яьнна хул.

ДӀахьадаьржа да Евразеи, Африкеи, ГӀинбухерчаАмерикеи хьунтундрашкара гӀомара аренашка кхаччалца.

Вахара кеп

[тоаде | тоаде чура]

БӀенаш лаьтта, чхарашка е гаьнашка ду. Кагийи юкъерча дегӀареи дола букъатӀехйола дийнаташ дуъ цар лакхера фега долча хана ӀотӀа а хьежаш, цкъаза денна дийнаташ а дуъ. Цар дукхал кӀезиглуш латт.

ГӀалгӀай меттала оалхазар аьрзи яхаш да, нохчийи меттала аьрзу оал.

Славаьний цӀераш (эрс: орёл, укр. оре́л, ш.-славаьн. орьлъ, болг. оре́л) тӀехславаьний *orьlъ яхача дешага йоагӀаш я[3][4]; цу овла тӀара доагӀаш да ераш а: лито. erẽlis, лато. ḕrglis, прусс. arelie, тӀехнем. *arōn~arnuz~arnaz (цигара гот ara, ш.инг. earn ш.л.нем. aro, arn, ш.-сканд. orn)[5], тӀехкельтий *eriro- (цигара юкъ.-эрл. irar, юкъ.-валл. eryr, юкъ.-бретон. — erer, корнийи бретонийи — er)[6], хеттий  (эрс.) — haraš[7]. Уж деррига дешаш, иштта ш.-ян. ὄρνῑς «оалхазар» яхари эрм. oror «маккхал, фордъоалхазар» яхари эрм. artsiv «аьрзи» яхари хӀиндий-европан  (эрс.) *Hor-/Her-, (ar, er) яхача овла тӀара доагӀаш да. ХӀиндий-европхошкахь аьрзи культа лоадам болаш хиннад[8][9]. Латиний метта хӀиндий-европай дешах табу а хиннай, цун цӀи кхоабаш aquila яха дош хьахиннад aqua «хий» яхачунца бувзам а болаш[10].

Классификаци

[тоаде | тоаде чура]

Немций Ӏилманхоша 2000-гӀа шераш долалуш баьча молекулярни тохкамах эттача ӀадатагӀа Aquila, Hieraaetus, Lophaetus, Ictinaetus яхача тайпашка ехкаш йола биологе кепаш, иштта енна дӀадаьнна дола Harpagornis тайпа — дерригаш а монофили йола тоаба я, аьрзеш яхараш (Aquila тайпа) кхычарна даьй-тайпа а долаш. Цу тохкамо хьахьекхад, кхычарех зӀамагӀа хиларца эргаш дола Hieraaetus тайпан (ястребиные орлы, кер-аьрзеш) ерригаш хӀана яц аллал кепаш Aquila яхача юккъерча тайпанна юкъедахьа дезаш долга[11].

Кхера аьрзии машен тӀатеха улла чхьагӀалкхи

Орнтиологий къамашта юкъерча союзо укх тайпанга 11 кеп ехк[2]:

  • Aquila nipalensis — Арен аьрзи
  • Aquila rapax — Кхера аьрзи орёл[12]
  • Aquila adalberti — ХӀиспанера Ӏимарашкара аьрзи
  • Aquila heliaca — Ӏимарашкара аьрзи
  • Aquila chrysaetos ГӀаьртал
  • Aquila africana — Майра чӀугал ягӀа аьрзи
  • Aquila audax — ЗӀогал-цӀог аьрзи
  • Aquila gurneyi — Молуккий аьрзи
  • Aquila verreauxii — Кафрий аьрзи
  • Aquila fasciata — Кер-аьрзи
  • Aquila spilogaster

Иштта енна дӀаяьнна кеп †Aquila kurochkini (плиоцен) а я йовзаш.

Дронашта духьала леладар

[тоаде | тоаде чура]

Аьрзеш дронашта дика тӀакхета могаш хилар довзаш да чӀоагӀа. Масала, Астре ши аьрзи дрона́ тӀа а кхийтта, из лаьттах йожаяьй цар яа хӀама я мотташ[13]. 2020-ча шера кӀай корта бола аьрзел США Мичигане квадрокоптера́ тӀакхийттад из йоха а еш[14].

Аьрзешха цхьайола кепаш Ӏома а еш езаш йоаца дронаш йоаергйолаш лелаю. Ишта леладу уж ХӀиндехьа зоврхоша[15]. Голландхойи шувцархой полисхоша а леладаьдар уж цхьан юкъа, цхьабакъда хьалхарчар сов дукха ахча дӀатӀадода царех аьнна а, шоллагӀчар дронаш дегӀайоагӀаш хиларах уж цу оалхазарашта кхераме хиларах а дӀадаьхад уж балхара)[16]. 2023-ча шера маьтсела бетта Кремла́ дронаш тӀакхийттача хана цу тайпара лоадам бола инфраструктура лоръергйолаш эскадрилья хьавӀашагӀйоллар хьийхад цхьаццаболча депутаташа[17].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 39. 2030 экз.
  2. 1 2 Gill F., Donsker D. & Rasmussen P. (Eds.): Welcome (ингл.). IOC World Bird List (v14.2) (14 August 2024). doi:10.14344/IOC.ML.14.2. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 10.11.2024.
  3. Булаховский Л. А. Общеславянские названия птиц // Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка. — М.: Изд-во АН СССР, 1948..
  4. Фасмер, М.: Этимологический словарь русского языка. В 4 томах. 1996 г.; СПб: Азбука
  5. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. — Brill. — 2003. — С. 24—25.
  6. Matasović R. Etymological Dictionary of Proto-Celtic. — Brill. — 2009. — С. 117—118.
  7. Г. П. Дементьев. Птицы Советского Союза, т.1. — М.: Сов. наука. 1951.
  8. Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры: В 2-х книгах. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета. — 1984. — С. 538.
  9. И. Г. Лебедев, В. М. Константинов. Значение и этимология некоторых русских названий хищных птиц и сов фауны СССР. III конференция по хищным птицам Восточной Европы и Северной Азии: Материалы конференции 15-18 сентября 1998 г. Ставрополь: СГУ, 1999. Часть 2. C. 80-96.
  10. Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры: В 2-х книгах. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета. — 1984. — С. 539.
  11. A. J. Helbig, A. Kocum, I. Seibold, M. J. Braun. A multi-gene phylogeny of aquiline eagles (Aves: Accipitriformes) reveals extensive paraphyly at the genus level (ингл.) // Molecular Phylogenetic Evolution. — 2005. Vol. 35, no. 1. P. 147—164.
  12. Aquila rapax (Temminck, 1828) - Степной орёл. Позвоночные животные России. Институт Северцова.
  13. A Drone Encounters Two Eagles, and the Birds Win (ингл.). Smithsonian (19 November 2015).
  14. Eagle dispatches EGLE drone, sparks social media delight (ингл.). AOPA (17 August 2020).
  15. The eagle is coming: Indian Army's trained birds to knockdown airborne enemy drones - WATCH (ингл.). Times Now.
  16. Swiss drone-busting eagle squadron grounded permanently (ингл.). The Register (8 November 2022).
  17. Депутат Госдумы из Воронежа Алексей Журавлев предложил создать эскадрилью орлов-перехватчиков для борьбы с дронами. Московский комсомолец.

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Биологический энциклопедический словарь /Под ред. М. С. Гилярова. — 2-е изд., исправл. — М.: Большая российская энциклопедия, 1995.

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]