ДӀаараял
| ДӀаараял | |
|---|---|
| гурж. დარიალის ხეობა, осет. Арвыком | |
 ДӀаараял / Тийрка чӀож | |
| Йола моттиг | |
| 42°44′36″ с. ш. 44°37′28″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхенаш | |
| Лоаман система | Кавказ |
ДӀаараял, ДӀаараяла чӀож, Гийре Ӏаькъа, Тийрка чӀож, е Даьра аьли (гурж. დარიალის ხეობა; эрс: Дарья́льское уще́лье; хӀир. Дайраны ком) — Йоккхача Кавказа ОагӀохьарча дукъа́ Тийрк чакхдоаллаш улла чӀож. Из улл Бешлоамах малхбоалехьа, Эрсечени (ХӀирийчен) Гуржехьени доазон тӏа — МагӀарча Ларсагара (юрт а, КПП а я из) цхьан оагӏоарахьеи Степанцминдайга (Казбегега) вокха оагӏорахьеи кхаччалца до́ла да́къа хул из — 12 км гаргга бола барам.
Ширача замалахь денз чӀоже гӀолла Кавказдехьара никъ илла́б къулбехьера гӀинбухехьа, цудухьа ДӀаараяла чӀож оал цох, цу тайпара Кавказе гӀолла чакхвоалалуш наькъаш хинна а дац хайра́. ТӀакхоачача эггара халагӀа йолча метте латташ гӀалгӀай меттала «ЗӀармат» оалаш[1] буро (гӀап) хиннай моастагӀашта никъ бехкаш. Гуржий тептархоша яхачох, буро етта́р Мириан I хиннав, цул тӀехьагӀа Вахтанг I Горгасали яхача паччахьо меттаоттаяьй из[2]. Ибаьрехьен страгетически лоадам цу Кавказерча наькъашта доал дарах хиннаб[3].
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]Ширача географашта чӀож йовзаш хиннай Кавка́зера наӀараш (Кавказа наӀараш), Ала́ной наӀараш, иштта Сарма́тий наӀараш аьнна[4]. Гуржий йоазонашка из хьоахаеш хиннай арагвис-кари («А́рагахин наӀараш»), е овста-кари («аланой наӀараш») аьнна[5].
Тайп-тайпарча метташка чӀожа цӀи, Дарьял яхача дешаца ювзаенна я. Цхьаболча Ӏилманхоша фаьрсий метта тӀара доаккх цун маӀан Дариал (Дар-и-Алан) да из оал цар «Аланой наӀараш» аьнна маӀан а долаш, цхьабакъда кхычарга хаьттача из бух болаш дац, овла гӀалгӀай цӀера тӀара боагӀаш ба яхаш ба — ДӀаараяла чӀож яхача цӀера тӀара, из чӀож лоамара ара, шаьрача дӀаарайоалаш хиларах йоагӀа из цӀи[1]. Цул совгӀа Дарьял Даьра аьли да аьнна яздеш а да, цудухьа Даьра-Аьли[6], Даьра Аьли[7], Даьра Аьле[8], Даьра аьле[9] аьнна яздеш нийслу.
ГӀалгӀай меттала иштта дукха хана денз Тийрка чӀож оалаш а я ДӀаараяла чӀож. Из цӀи а тайп-тайпара язъю: Тийрка чӀож[9], Тийрка чӀоже[8], Тийрк-чӀож[9], Тийрк-чӀоже[8][7]. Из цӀи цун я из чӀож Тийркаца хьахинна хиларах.
Гийре Ӏаькъа
[тоаде | тоаде чура]Гийре Ӏаькъа яхаш я йоах ер моттиг иштта. Хайренаькъан Бай-Ӏаьлас сумерой метта тӀара ГӀийр яхача деша тӀара даьккхад из, цу меттала никъ яхилга да из[10].
Терко тӀаоза моттигаш
[тоаде | тоаде чура]ЧӀож йолалуча, МагӀарча Ла́рса́ гаьна доацаш цхьа моттиг я: боккха моакхаза кхера — Махьмада кхера. Из улл Тийрка хьоарсама чу 30 м бӀаьхеи, 17 м шереи, 15 м лакхеи. ТӀемахоша цига зем-гӀалаш (чардакхаш) еш хиннай, тӀаккха 1942-ча шера кхыметтала артиллерийски доташ а е́гӀа́й[11].
ЧӀоже моттиг я кхаь километра Ӏо мел водда хи йисте 1000 метр хиллал лакхал а йолаш чхараш латташ. ГӀалгӀай (ТӀеман-Гуржий) никъ бо́даш ба чӀоже гӀолла. Из бо́даш ба Тийркаца цхьана, Эрсечен доазон тӀа болаш тоннела чуи тӀаь тӀа гӀоллеи чакхбоалл из, тӀаккха из никъ бо́дача шоллагӀча тоннела чу гӀолла эрсий-гуржий паччахьалкхен доазув до́да.
Литературе
[тоаде | тоаде чура]- ДӀаараяла чӀож А. С. Пушкина «Путешествие в Арзрум во время похода 1829 года» яхача кхолламе.
- Иштта чӀож хестаю М. Ю. Лермонтова кхолламашка а: Демон" (1837); «Тамара» (1841), кхыча́рга а.
М. Ю. Лермонтов «Демон»:
И над вершинами Кавказа
Изгнанник рая пролетал:
Под ним Казбек, как грань алмаза,
Снегами вечными сиял,
И, глубоко внизу чернея,
Как трещина, жилище змея,
Вился излучистый Дарьял,
И Терек, прыгая, как львица
С косматой гривой на хребте,
Ревел…
- Александр Дюмас 1859-ча шера ший наькъа́ во́даш язъяьча «Кавказ» яхача очерке массехказза хьоахаяьй чӀож: ДӀаараяла чӀож хьинаре нах дӀахьаухаш бола базар ю никъ ба яздаьд цо эрмалошта шоаш хьадаь а фаьрсаша даь а даьри кхахьа пурам денна бола[12].
- Буро тӀа болх беш да «Дарьял» яха литературни журнал.
Галерей
[тоаде | тоаде чура]
«Дарьяльское ущелье» (1832), Никанор Чернецов
«Дарьяльское ущелье. Лунная ночь» (1890–1895), А. И. Куинджи
«Дарьяльское ущелье» (1838), Жан-Мари Шопен
«Дарьяльское ущелье» (1890-е), И. Н. Занковский.
И. К. Айвазовский. «Дарьяльское ущелье» (1862)
Л. Ф. Лагориочун сурт. «Дарьяльское ущелье» (1873)
Жак Дюпакье сурт (1964)
Жак Дюпакье сурт (1964)
.jpg)
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- 1 2 Гандаур-Эги, 2012.
- ↑ Caucasus Passes // The Oxford Dictionary of Late Antiquity / Oliver Nicholson. — Oxford University Press, 2018. — С. 303. — ISBN 978-0-19-866277-8. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (11.01.2022)
- ↑ Iberia // The Oxford Dictionary of Late Antiquity / Oliver Nicholson. — Oxford University Press, 2018. — С. 758. — ISBN 978-0-19-866277-8. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (11.01.2022)
- ↑ РСКД, 1885.
- ↑ Kalistrat Salia. Histore de la nation georgiénne (ингл.). — Paris: N. Salia, 1983. — P. 54.
- ↑ Хьоашаланаькъан, 1989, оа. 14.
- 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021.
- 1 2 3 ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг, 2016.
- 1 2 3 Кодзоев, 2021.
- ↑ Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (ru/inh) (2014).
- ↑ Военно-Грузинская дорога: Дарьяльское ущелье. (эрс.) (2018).
- ↑ А. Дюма «Кавказ» Le Caucase. Общие сведения о Кавказе. (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Ло:ВТ-РСКД
- Туаллагов А. А. Дарьял — «Ворота алан». // Nartamongæ. — 2018. — Vol. XIII, № 1,2. — С. 249—308.
- Гандаур-Эги М. Х. Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек. — Назрань, 2012.
- Хьоашаланаькъан Ӏаьла. Фуртоги Эзмии (inh) // СелаӀад : журнал. — 1989. — оагӀой 15 дийнахьа.
- Дошлоргаш
