ХӀирий Автономе Советий Социализма Республика
| ХӀирий Автономе Советий Социализма Республика | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Республикæ | |||||
 | |||||
|
|||||
| Паччахьалкхе | |||||
| Админ. юкъ | Орджоникидзе | ||||
| Тархьари географии | |||||
| Хьаяь таьрахь | 1936-ча шера оагӀой бетта 5-гӀа ди | ||||
| ДӀаяьккха таьрахь | 9 лайчилла бетта 1993 | ||||
| Лаьтта | 8000 км² | ||||
| Охлой | |||||
| Охлой |
634 009[1] (1989) саг |
||||
.svg) |
|||||
.svg){kind=small}
   |
ХӀирий Автоно́ме Сове́тий Социалистически Республика (ХӀирийче) (хӀир. Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Респу́бликæ, эрс: Северо-Осетинская Советская Социалистическая Республика) — 1936 шера денз 1993 шерага кхаччалца хинна РСФСР-а административни-лаьттан да́къа. СССР-а чу хӀирий дукхагӀа баьха моттиг я.
ГӀай малхбузехьа Нохч-ГӀалгӀай АССР-аца, малхбоалехьа ГӀаьбартой-Малкхарой АССР-аца хиннад.
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]1936-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда Сталина конституци тӀаэцарца ХӀирий АО Даькъастерча йистера ара а яьккха, ХӀирий АССР хьаяьй цох[2].
1944-ча шера тушола бетта нохчийи гӀалгӀайи малкхаройи мехках бахар бахьан долаш ХӀирий АССР доалахьа дӀаденнад: дӀаяьккхача Нохч-ГӀалгӀй АССР чура МагӀалбики Ачалкхени, Наьсарени, Дола-Ковнеи, ГӀалмени шахьараш; ГӀаьбартий-Малкхарой АССР чура — Курпен шахьар; Ставрополерча йиста чура — Маздака шахьар.
1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа нохчаштеи гӀалгӀаштеи реабилитаци а яь Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР-а́ юха МагӀалбики Коста-Хетагурова шахьари хьаеннай.
1990-ча шера кӀимарса бетта 20-ча дийнахьа ХӀирий АССР Лакхехьарча Совета кхоалагӀча сессе тӀа ХӀирий ССР-а паччахьалкхен суверенитет кхайкаяьй, АССР-ах ССР хьа а еш. Уж хувцамаш РСФСР Халкъа депутатий Гуллама тӀа да РСФСР Конституце тӀа 71-ча лустама чу ӀотӀадаьхад 1991-ча шера маьтсела бетта 24-ча дийнахьа.
1993-ча шера лайчилла бетта 9-ча дийнахьа ХӀирий ССР Лакхехьарча Совето ший цӀи хувцарах закон тӀаийцад, республиках Республика ГӀинбухера ХӀирийче аьнна цӀи тилларца чӀоагӀдаьд[3]. Керда цӀи Россе Федераце Конституце тӀа ӀотӀаяьккхай цу шера — оагӀой бетта 12-ча дийнахьа
Географи
[тоаде | тоаде чура]ХӀирийче Йоккхача Кавказа орца тӀеи цунна хьатӀая́дача аренашкеи ул. Лаьттай майда 8 эзар км² я.
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]Мехка бахархой дукхал хувцаялар:
| Шу | Бахархой, саг | Бух |
|---|---|---|
| 1939 | 329 205[4] | 1939-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар |
| 1959 | 450 581[5] | 1959-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар |
| 1970 | 552 581[6] | 1970-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар |
| 1979 | 596 921[7] | 1979-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар |
| 1989 | 634 009[1] | 1989-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар |
Административни екъаялар
[тоаде | тоаде чура]1979-ча шкра наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа хиннача хьалах[8] мехка хиннай республикан мутӀахьа йола 1 пхьеи:
8 шахьари:
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- 1 2 Всесоюзная перепись населения 1989 г. (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 9.10.2010.
- ↑ Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг.. Архиве диллад 2018 шера маьтсела 11 дийнахьа.
- ↑ Северная Осетия: Этнополитические процессы, 1990-1994 гг.: Очерки. Документы. Хроника / Под ред. Гостиева Л.К., Дзадзиев А.Б.. — Центр по изучению межнациональных отношений Института этнологии и антропологии им. Н.Н. Миклухо-Маклая Российской академии наук, 1995. — Т. 1. — С. 179. — 296 с.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 г..
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 г.. Архиве диллад 2011 шера ардара 28 дийнахьа.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 г.. Архиве диллад 2011 шера лайчилла 3 дийнахьа.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 г.. Архиве диллад 2011 шера лайчилла 3 дийнахьа.
- ↑ Всемирный исторический проект. Архиве диллад 2012 шера наджгоанцхой 7 дийнахьа.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]- Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика — Доккха советий энциклопеди чура статья.
- РСФСР административни-доазонцара екъаялар