ГӀаьзе-Ков
| Юрт | |
| ГӀаьзе-Коа | |
|---|---|
 ГӀаьзе-Коара сурт | |
| 43°15′39″ с. ш. 44°50′26″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | Наьсарен |
| Юрт | ГӀаьзе-Коа |
| Юртда | МутаӀаланаькъан Султана Хьусен |
| Тархьари географии | |
| Хьалхагӏа хинна цӏераш |
1944 кхачч. — ГӀаьзе-Коа 1958 кхачч. — Заречное |
| Лакхал | 501 м |
| ӏалама лоаттам | гӀаьххьа |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | ↗2048[1] саг (2022) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Динаш | сунний бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Телефона код | +7 8732 |
| Почтовый индекс | 386129 |
| Код ОКАТО | 26220812001 |
| Код ОКТМО | 26605440101 |
| Номер в ГКГН | 0258946 |
|
|
|
 Медиафайлаш Викиларма чу | |
.svg)
ГӀа́ьзе-Коа[2], е ГӀаьзе-Ков[3] (эрс: Гази-Юрт) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юрт я. Алхха из цаӀ юкъе йолаш муниципальни кхоллам ба «юрта хьисапе моттиг ГӀаьзе-Коа» яхаш[4].
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀаьзе-Коа улл Шолжа аьтта берда тӀа. Наьсаренгахьара 1,5 км гӀинбухен-малхбоалехьа улл из, Магасагахьара — 9 км гӀинбухенгахьа.
Юхе яда нах баха моттигаш: гӀинбухехьа — Пхьилекъонгий-Юрт, гӀинбухен-малхбоалехьа — Яндаре, зӀилбухен-малхбузехьа — Экажакъонгий-Юрти Наьсареи, зӀилбухен-малхбоалехьа — СурхотӀеи Алхастеи, зӀилбухехьа — Буро-КӀале, малхбоалехьа — ГӀажара-Юрт.
Ӏалам
[тоаде | тоаде чура]Бакинка тӀара ГӀаьзе-Ковна ӀотӀехьаваьлча хьуна петараш йолалу. Цхьа юкъ яьлча атагӀара лакхе хьалтӀабоалаш никъ ба. Циггача петараш ягӀача босен тӀа дӀатӀаваьнна бер чу Ӏочувийрзача хьагучабоал Ткъувкъонгий хьаст яхаш цӀи йола хьаст. ЦӀера овла бовзаш бац, амма, хетаргахьа, цхьа-ши бӀаь шу хьалха укха-за баьха хила мег Ткъув-къонгаш яхаш цӀи йола нах. Цу хана, Наьсаре юха баха Ӏоховшаш, лоамара Ӏобаьхкача гӀалгӀаша кагий юрташ Ӏойийкха хиннай дуккхача моттигашка. Царех цхьа юрт хинна хила мег укхаза а, уж Ткъув-къонгаш бахаш. ГӀалгӀай СибарегӀа бахийталехьа хӀанзара наькъаш хиннадац. Пхьилекъонгий-юртара Яндаре а Сурхо тӀа а, юртара юрта долхаш ворда наькъаш хиннад укхаза гӀолла. Цу хана ший гӀулакха цу новкъа водачо а, цу йисте дадача кхаш тӀа балха воаллачо а, хьунагӀа водачо а хий ийдеш хиннад хьастара. ХӀанз укхаза наггахьа Ӏулаца дажаш лела бежан, хьуна оалхазар, аькха мара юхедагӀац[5].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Археологе тохкамашка диллача ГӀаьзе-Коа улла лаьтта саг вахаш хиннав боарза замангара денз. Массехк тархьар-археологе сийленгаш да укхаза, товшхала тӀехьален объектий статус а йолаш: ГӀаьзе-Коара боарзаш (вай замал хьалха III-II эзаршераш), ГӀаьзе-Коара боарз (вай замал хьалха III-II эзаршераш), ГӀаьзе-Коара № 1 гӀапп-ков «ЙиӀий-Боарз» (VIII-XIII бӀаьшераш), ГӀаьзе-Коара № 2 йола гӀап-ков (V-XIII бӀаьшераш), ГӀаьзе-Коара № 1 йола цӀенге (V-XIII бӀаьшераш)[6][7].
Уж юкъедолх ГӀалгӀайчен арара массехк моттигий, Наьсарен, Ӏаьлий-Юрта, Эккажакъонгий-Юрта, СурхотӀен, Яндарен, ГӀазе-Коа, доазонех хьахулача шира гӀап-ковний а царна юкъ-юкъе нийслуча цӀенгений а йоккха а йолча, юкъара цаӀ а йолча шахьара́. Дерригаш ӀолаьрхӀача 30-ех гӀап-ков да цу шахьаре, дуккха цӀенгенаш а, уж вӀаший ювзаш духьале яра ораш а, аланой мурах дола дуккха кашамаш а. Укх моттиге хиннай йоах, цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, шира Магас — Аланойче?! яхача юкъерча бӀаьшерий паччахьалкхен нанагӀала[7].
Из ювцаш йола шахьар духьале е атта долча айеннача мотте улл. Малхбузехьара а гӀинбухенгахьара а Ӏододаш да (цу замалахьа тоъал доккхий хинна) Шолж а Наьсар а, кхы а гӀинбухехьагӀа Шолжа аргӀа улл, малхбоалехьара шахьар лораю Эса чӀожо, зӀилбухехьара — Ӏаьржача лоамаша. Ӏаламца дола гӀайнаш чӀоагӀдаьд вӀаший гучахьа дадача ха деча моттигашцеи гӀап-ковнашцеи. ГӀап-ковнаша массехк го хьабу юккъерча даькъа гоннахьа, цига «Эрз-аьли» яхаш цӀи йолча мотте эггара доккхагӀа гӀап-ков доалл «Хатой-Боарз» яхаш — из ширача Магаса керттера гӀишло хила мегаш да. Цу ерригача шахьар майда бӀаь совгӀа йиъсаьна километр йолаш я[7].
ХӀанзара ГӀаьзе-Коа духььашха хьоахаяьй XIX бӀаьшера хьалхарча даькъе Россе имперен Кавказе оттадаьча Ӏаьдала массехк каьхаташ тӀа, царех хьалхардар да Буро тӀарча коменданта даржа декхараш кхоачашдеш волчун 1834 шера ардара бетта 24-ча ден № 3487 йола рапорт[8]. Цхьадолча хоамех хӀанзара ГӀаьзе-Коа йиллараш Экажакъонгий-Юртара нах ба аьнна доагӀа[9].
1944 шера гӀалгӀай СибарегӀа Ӏо а бига Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхача хана, ГӀаьзе-Ковна цӀи хийца хиннай — Заречное аьнна цӀи а тилла[10]. Нохч-ГӀалгӀай АССР юхаметтаоттаяьчул тӀехьагӀа, 1958 шера моттига ший хьалха хинна цӀи юхаеннай — «ГӀаьзе-Коа» («Гази-Юрт»).
2018 а 2019 а шерашка ГӀаьзе-Коа Эрсечен къаман проекташка гӀолла хьалха хиннадоаца Товшхала ЦӀа а хьалдаьд[11], 720 моттиг йола юкъерча дешара ишкол а хьайийлай[12].
Баха нах
[тоаде | тоаде чура]Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
- Къамаш
Ерригроссе 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох[13]:
| № | Къам | Дукхал, саг | Дакъа |
|---|---|---|---|
| 1 | гӀалгӀай | 1 626 | 98,55 % |
| 2 | кхыбараш | 24 | 1,45 % |
Инфраструктура
[тоаде | тоаде чура]Юрта болх беш я:
- Администраци;
- Товшхала ЦӀа, шийна чухьа юртара библиотека йолаш;
- ГӀаьзе-Коара юкъерча дешара ишкол;
- Фельдшерско-акушерий пункт.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
- ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 35.
- ↑ Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Горчханаькъан Бадрудин. Ткъув-къонгий хьаст // СелаӀад. — 2006. — № 2. — С. 13.
- ↑ Объекты культурного наследия Республики Ингушетия федерального значения, включенные в ЕГРОКН (эрс.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (7.10.2020).
- 1 2 3 Кодзоев, 2001.
- ↑ Сборник документов и материалов, 2020, оа. 322.
- ↑ Матенаькъан Илез. ГӀалгӀай Мехка юкъара юрт (inh) // Сердало : газет. — 2021. — саькура 4 дийнахьа (№ №15-16 (12460-561)). Архиве диллад 2022 шера маьтсела 24 дийнахьа.
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета РСФСР о переименовании некоторых сельских советов и населённых пунктов Грозненской области Архиве диллад 2022 шера тушола 28 дийнахьа. (см. документ № 100)
- ↑ Пресс-служба Главы РИ. В Гази-юрте открылся Дом культуры на 200 зрителей. Глава Республики Ингушетия (05.12.2018).
- ↑ Пресс-служба Главы РИ. Новая школа на 720 мест откроется к новому учебному году в с.п. Гази-Юрт в Ингушетии. Глава Республики Ингушетия (12.05.2019).
- ↑ ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.12.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.03.2016. Архиве диллад 2016 шера тушола 6 дийнахьа.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
- Кодзоев Н.Д. Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас // Вестник Археологического центра имени Е. И. Крупнова. — Назрань: Кеп, 2001. — Вып. 1. — С. 43—52.
- Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: Центробланк, 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- С. Арчаков. Мишта язъю вай юртий цӀераш? (inh) // Сердало : газет. — 2017. — саькура 9 дийнахьа (№ 17 (11753)). — С. 3.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]Ло:Населённые пункты Назрановского района Ло:Муниципальные образования Назрановского района
