ГӀалгӀай никъ
| Машенникъ | |
| ГӀалгӀай никъ | |
|---|---|
Военно-Грузинская дорога | |
| | |
| Основная информация | |
| Страны |
Ло:GEO |
| Регион |
|
| Наькъа дакъа | Европейский маршрут E117[d] |
| БӀоахал |
|
| • Ӏобиллаб | км |
| • Ӏобиллар | км |
| • План | км |
| Болалу моттиг | Буро |
| Мичахь гӀолла бо́да |
Балта, ЭгӀара Ларс, МагӀара Ларс, Эрсий-гуржий доазув, Степанцминда, Гудаури, Ананури, Жинвали, МацагӀате |
| Чаккхбоалла моттиг | Тиблис |
| Сенца биллаб | асфальт |
ГӀалгӀай никъ, иштта Эрсий никъ, Гуржий бӀун никъ, хӀанз ТӀема гуржий никъ (эрс: Вое́нно-Грузи́нская доро́га, гурж. საქართველოს სამხედრო გზა, хӀир. Арвыкомы фӕндаг, дош дешаца нийсдеш — «Сигален чӀоже никъ») — гӀалгӀай Буро тӀара Керттерча Кавказа дукъанга гӀолла гуржий Тиблисе бодаш бола шира тӀеман никъ ба.
Эрсий-гуржий доазон тӀара контролъю-чакхвувла пункташ я — МагӀара Ларс (ХӀирийче, Эрсече), Даьра аьли (2008-ча шерага кхаччалца — Казбеги) (Гуржехье).
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала никъ «ГӀалгӀай никъ» яхаш ба ширача замалахьа денз гӀалгӀай доалахьа из хиларах[1][2][3], иштта «Эрсий никъ»[4], «Гуржий бӀун никъ»[5], «ТӀема гуржий никъ»[3][6] яха цӀераш а нийслу, хьагучох, тӀехьагӀа эрсий паччахьалкхен Ӏаьдала ГуржаьгӀа из никъ булла тоабарца ювзаенна я уж цӀераш.
Эрсий меттала никъ хӀанз «Военно-Грузинская дорога» яхаш ба[7][8] яхаш а хиннаб из.
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]
ГӀалгӀай никъ чӀоагӀа шира тархьара никъ ба, цунга гӀолла Къулбаседа Кавказ Кавказа дехьенца ювзалуш хиннай Тийрка чӀожага гӀолла. Из никъ ширача янеша тӀехьа хьоахабаь ба (Страбонс).
Шира ГӀалгӀай никъ Тийрка аьтта берда тӀа улаш хиннаб цкъарчоа, цхьабакъда инарал Ермоловс хьалха а даьккха́ гӀалгӀай шахьараш цох хьакъоастаяра духьа, аьрда берда тӀа баьккхаб из. Никъ шоашта тешамегӀа хургболаш цкъарчоа аьрда берда тӀа «маьрша лоамарой» шоашта хеташ хинна хӀирий-иронаш хувшабаьб, кхыча къамаша гӀелал яхьаргйоацаш гадоаккхаргда аьнна доала́ а айтта́[9].
Шира никъ Тийрк аьтта берда тӀа гӀолла бодаш хиннаб кукале замалара, цхьабакъда инарал Ермоловс хьалха а даьккха́ гӀалгӀай шахьараш цох хьакъоастаяра духьа, аьрда берда тӀа баьккхаб из. Никъ шоашта тешамегӀа хургболаш цкъарчоа аьрда берда тӀа «маьрша лоамарой» шоашта хеташ хинна хӀирий-иронаш хувшабаьб, кхыча къамех гӀелал хургйоацаш гадоаккхаргхилара гаранти а аенна[10].
1783-ча шера Эрсечено Картли-КӀахтойченна протекторат ерг хиларах йола Георгиевски трактат язъяьчул тӀехьагӀа эрсаштеи гуржаштеи юкъера бувзам чӀоагӀа дегӀабена хиннаб. ГӀалгӀай юрт хиннача Зовр-Коана йисте[11] Буро-гӀапков диллад. Цу хана Эрсечеи Гуржехьеи хьахотташ ГӀалгӀай никъ боацар кхы никъ хиннабац. ХӀанз лелаеш йола «ТӀема-Гуржий никъ» яха цӀи 1803-ча шера Павел Цицианов кулгал а деш эрсий тӀема ведомствос никъ тоабаьчул тӀехьагӀа мара дӀачӀоагӀъеннаяц[12].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Сулейманов, 1978.
- 1 2 3 Гандаур-Эги, 2012.
- 1 2 240 шу да из хинна. ТӀема гуржий никъ гӀалгӀай мехка гӀолла билларах (inh) // Сердало. — 2023. — наджгоанцхой 16 дийнахьа.
- ↑ Дахкильгов, 1989, оа. 117—131.
- ↑ Сулейманов, 1978, оа. 8.
- ↑ ГӀалгӀай мехка Даьре никъ (inh) // Сердало : газета. — 2013. — ардара 15 дийнахьа (№ 139-140 (11073-074)). — С. 5.
- ↑ Масальский В. И. Казбек, гора // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Чах Ахриев, его жизнь и наследие // Вопросы философии. — «Правда», 1975. — С. 138—139.
- ↑ Материалы по истории осетинского народа, т. 2, с. 125/.[2]
- ↑ Материалы по истории осетинского народа, т. 2, с. 125/.[2]
- ↑ Христианович В. П. Горная Ингушия. — Ростов-на-Дону, 1928. — С. 65.
- ↑ Григорій Москвичъ. Иллюстрированный практическій путеводитель по Кавказу. — Одесса, 1899.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Алагаты С. Туристические дороги древнего Иристона. — Владикавказ : Перо и кисть. 2022. — 288 с. : ил. — ISBN 978-5-93900-025-3
- Андреев Н. А. От Владикавказа до Тифлиса. Военно-грузинская дорога. Тифлис, 1895
- Арджеванидзе И. А. Военно-грузинская дорога: (Краеведческий очерк с приложением схематической карты маршрута и библиографии). — Тбилиси: Госиздат Грузинской ССР, 1954. — 252 с.
- Вейденбаум Е. Г. Путеводитель по Кавказу (Военно-грузинская дорога) Тифлис, 1888 (стр. 265—335)
- Кузнецов Н. И. Военно-Грузинская дорога // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- Ломачевский Д. П. Новая военно-грузинская дорога. «Русский вестник». 1857
- Сборник сведений о завалах, упавших с горы Казбега с 1776 по 1878 г. на военно-грузинскую дорогу, Тифлис, 1884
- Анисимов С. Военно-грузинская дорога. — М., 1925. — 206 c.
- Богомолов И., Хуцишвили Г. Эта удивительная Военно-Грузинская дорога / Художник Р. Мачарашвили. — Тбилиси: Сабчота Сакартвело, 1983. — 132, [24] с. — 20 000 экз.
- Нахтигаль Р. Пути сообщения и их роль в присоединении Кавказа к Российской империи в XIX в. // Вестник академии наук Чеченской Республики. № 2 (45). 2019. С. 66-73.
- Сулейманов А. С. II часть: Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) // Топонимия Чечено-Ингушетии: в IV частях (1976-1985 гг.) / Ред. А. Х. Шайхиев. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
- Ш. Дахкильгов. Адиль-Гирей Долгиев: борец, мыслитель, поборник просвещения // Слово о родном крае: Записки краеведа.. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1989. — С. 117—131. — 152 с.
- Гандаур-Эги М. Х. Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек. — В: Вестник Археологического центра : [рус.] // Вестник Археологического центра. — Кеп, 2012. — Вып. 4. — С. 57—123. — 197 с.