Чулоацамага гӀó

ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар

Википеди материал
ГӀалгӀай мехках бахар» яхачунгара дӀасалостам ба)
«Кхе» (эрс: Чечевица) операци
ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
Мохк  СССР
Оттаяь таьрахь 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-гӀа ди
Оттаяьр Лаврентий Берия
Дагалоацамаш гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
Кхоачашдаьр РККА, НКВД, НКГБ
Код-дош Пантера
Ха с саькура бетта 23-гӀа ди, 02:00 по 1944-ча шера маьтсела бетта 9-гӀа ди (UTC+4)
Моттиг
Чаккхе Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар, цун лаьтта декъар: Шолжа-ГӀалий областа́и, ХӀирий АССР-а́и, Селий АССР-а́и юкъегӀолла, РСФСР-еи Гуржий ССР-еи лоаттаме.
Веннав
  • 100 эзар нохчои 23 эзар гӀалгӀаи[1];
  • 125 эзар нохчои 20 эзар гӀалгӀаи[2].

ГӀалгӀайи нохчийи мехках ба́хар (нохч. До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар[3][4][5][6] — «выселение, разрушение»[7], эрс: Депортация чеченцев и ингушей), е «Кхе́» операци (эрс: Операция «Чечевица») 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа дӀа а доладенна тушола бетта 9-ча дийнахь чакхдаьннад. СССР доазон тӀа, къаьстта Нохч-ГӀалгӀай АССР-и цун юхерча лаьттай доазон тӀа, мел вола гӀалгӀаи нохчои низагӀа дӀакхолха а баь (мехках а баьха) Казахий ГӀиргӀизойи ССР-е (иштта цхьандаькъе Узбекийи Таджикийи ССР-е) Ӏобахийтаб. Операци йодача юкъа́ мехках ваьккхар 500—650 эзар гӀалгӀаи нохчои мехках ваьккхавПерейти к разделу «Депортация». СССР-о къамаш мехках доахаш дӀахьош хиннача политикан дакъа долаш хиннай из операци.

Мехках боахаши, мехках баьхача хьалхарча шерашкеи 100 эзар нохчои, 23 эзар гӀалгӀаи веннав — къамий дукхалца из дистача, хӀаранечох диълагӀа дакъа денналга да изПерейти к разделу «Численность депортированных». Операци дӀахьош дакъа лоацаш 100 эзар тӀемахо хиннав, уж миссел кхы а тӀом бе кийчбаь латташ хиннаб лоалахарча регионашкаПерейти к разделу «Подготовка». Мехках баьхараш чу а багӀаш 180 шалон хьалъяхийта хиннай. Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхай, цунна когаметта Шолжа-ГӀалий область хьаяьй. Нохч-ГӀалгӀайчен кхыдола доакъош ХӀирийченнеи, ДаьгӀастеннеи, Гуржехьеннеи юкъедахадПерейти к разделу «Территориальные изменения». ГӀалгӀаштеи нохчаштеи къамах гарга хинна Гуржий ССР-е баьха пӀенгезхойи бацойи мехках баьха хиннабац.

Ӏаьдало кхайкадеш хинначох, немцашта гӀо дари, советашта духьала хӀамаш леладари, гӀаьрал дари бахьан долаш баьхаб гӀалгӀайи нохчийи мехках. Амма бакъда цар уж хӀамаш леладе аьттув хургбацар, нигат хинна хилча а тӀехьа — ГӀалгӀайи Нохчийи мехка Ӏочу тӀехьа кхаьча хиннабац фашисташа: Вермахто МагӀалбика шахьара лоадам боаца цхьа дакъа хьадаьккха хиннад, амма дукха ха ялалехь цигара юхатеха хиннаб уж. Советашта духьала леладаьчунга хьожаш хилча а, гонахьарча регионашка хинначул тӀех хиннадац изПерейти к разделу «Коллаборационизм». Официальни хоам Ӏаьдало харцахьбаьккха хиннаб ше хьадаьр Ӏобакъде гӀерташПерейти к разделу «Фальсификация данных». ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш. Къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац[8].

Хьалха денз мехка да́хаш хинна халкъ дӀакхолхадаьчул тӀехьагӀа цар мел йита лар дӀайоаккхаргйолаш шоай хур даьд Ӏаьдало: нах баьха́ча моттигашта эрсийи хӀирийи цӀераш тийхкай, маьждигаши кашамаши бӀехдеши хӀалакдеши хиннад, чурташ хьа а доахаш царех гӀишлоши наькъаши деш хиннад, гӀалгӀайи нохчийи меттала яздаь кинашкаш доагадеш хиннад, дисачар чура уж хьоахабар дӀадоахаш хиннад, музеяй гулламашкара «политикаца товш хиннайоаца» экспонаташ дӀайоахаш хиннай, кулгйоазонца даь кинашкаши, библиотекаши, дошо-дото хӀамаши, герзи, кӀувсаши, пхьегӀаши, мебели, иштта кхы мел яр а лочкъаеш, хӀалакъеш, йохаеш дӀайоахаш хиннайПерейти к разделу «Культурно-исторические потери»

Указами Президиумов СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумаша амар а даь 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй, амма цун хинна доазув меттаоттадаьдац. СССР-а Лакхехьарча Совето ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце чу автономи хьоаяхар юхаметтаоттадаьд. Нохчаштеи гӀалгӀаштеи даьймехка хьалцӀабахка пурам деннад. Ӏаьдало лерттӀа уйла а ца еш, харцахьа-бакъахьа соцамаш дар бахьан долаши, моттигера а керттера а хьакимаш духьала хилар бахьан долаши гӀалгӀайи нохчийи хӀама меттаоттадеш хинна процесс йӀаьх а енна, дукха бала а баь, чоалханегӀа хьахинна хиннай. ВӀаши провокацеш яр бахьан долаши, республикера Ӏаьдал сагота ца хилар бахьан долаши мехкара гӀалгӀаехи нохчехи хиннавоаца 113 эзар саг дӀаваха хиннавПерейти к разделу «Реабилитаци».

Хьажа иштта

[тоаде | тоаде чура]

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Абдуллаев З. С. Всполохи: Повести, рассказы, очерки. — Гр., 1988.
  • Абдурахманов Д. Б., Ахмадов Я. З. Битва за Чечню. — Гр.: АО «ИПК «Грозненский рабочий», 2015. — 432 с. 1000 экз. ISBN 978-5-4314-0155-8.
  • Авторханов А. Г. Убийство чечено-ингушского народа. — СП «Вся Москва», 1991. — 79 с.
  • Айдамирова Машар (составитель). Эпоха «Долгих ночей». — Гр., 2011. — 320 с. 1000 экз. ISBN 978-5-4314-0009-4.
  • Ахмадов Я. З., Хасмагомадов Э. Х. История Чечни в XIX-XX веках. М.: «Пульс», 2005. — 996 с. 1200 экз. ISBN 5-93486-046-1.
  • Безугольный А. Ю. Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.): Дисс. докт. ист. наук.. М., 2019. — 597 с.
  • Безугольный А. Ю., Бугай Н. Ф., Кринко Е. Ф. Горцы Северного Кавказа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.: проблемы истории, историографии и источниковедения. М.: Центрполиграф, 2012. — 479 с. 3000 экз. ISBN 978-5-227-03570-7.
  • Бибулатов В. М. Трудовые подвиги спецпереселенцев // Архивный вестник : журнал. — 2016. № 4. С. 170—172.
  • Бугаев А. М. Почему Сталин выселял народы? (постановка проблемы) // Известия вузов. Северо-Кавказский регион : журнал. — 2009. № 3а. С. 88—91.
  • Бугай Н. Ф. Репрессированные народы России: Чеченцы и Ингуши. — Капь, 1994. — 259 с.
  • Висаитов М. А. От Терека до Эльбы. Воспоминания бывшего командира гвардейского полка о боевом пути в годы Великой Отечественной войны. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — 128 с.
  • Волконский С. Г. Записки. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1991.
  • Дешериев, Ю. Д. Жизнь во мгле и борьбе. О трагедии репрессированных народов. Москва: «МП Палея», 1995. — 275 с. ISBN 5-86020-238-5.
  • Ермекбаев Ж. А. Чеченцы и ингуши в Казахстане. История и судьбы. Алма-Ата: «Дайк-Пресс», 2009. — 508 с. 1500 экз. ISBN 978-601-7170-028.
  • Земсков В. Н. Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960 гг.. М.: Наука, 2005.
  • Ибрагимов М. М., Гакаев Д. Ж., Хасбулатов А. И. и др. История Чечни с древнейших времён до наших дней / рук. Ибрагимов М. М.. — Гр.: ГУП «Книжное издательство», 2008. — Т. 2. — 832 с. 3000 экз. ISBN 978-5-98896-101-7.
  • Козлов В. А. и др. Вайнахи и имперская власть: проблема Чечни и Ингушетии во внутренней политике России и СССР. М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — 1108 с. 1000 экз. ISBN 978-5-8243-1443-4.
  • Лазарев С. Е. О прошлом ради будущего: интервью с Мусой Ибрагимовым // Военно-исторический архив. 2016. № 7 (199). С. 168—191.
  • Лунина М. Терпение камня // Собеседник : газета. — 1989. № 27. С. 12.
  • Михайлов А. Г. Чеченское колесо: генерал ФСБ свидетельствует. М.: ООО Коллекция «Совершенно секретно», 2002. — 320 с. 3000 экз. ISBN 5-89048-100-2.
  • Нухажиев Н. С., Умхаев Х. С. Депортация народов: ностальгия по тоталитаризму. — Гр.: ЗАОр «НПП «Джангар», 2009.
  • Ошаев, Х. Д. Под кровавыми сапогами: рассказы-были из истории депортации чеченского народа. Нальчик, 2004.
  • Полян П.М. Не по своей воле… История и география принудительных миграций. М.: О.Г.И. — «Мемориал», 2001. — 328 с. ISBN 978-5-94282-007-7.
  • Пыхалов И. В. За что Сталин выселял народы? Сталинские депортации — преступный произвол или справедливое возмездие?. — Изд. 7-е, доп. и испр. М. : «Яуза», 2017. — 478 с. : ил. — (Сталинская правда. Бестселлеры И. Пыхалова). 1500 экз. ISBN 978-5-906716-85-9.
  • Сборник докладов «Мир и война: 1941 год». — Екатеринбург: Издательство гуманитарного университета, 2001.
  • Сигаури И. М. Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен. М.: «Русь», 2001. — Т. 2.
  • Эдиев Д. М. Демографические потери депортированных народов СССР. Ставрополь: СтГАУ «Аргус», 2003. — 336 с. 600 экз. ISBN 595960020X.
  • Яндарбиев Х. Ш. Преступление века / Ред. Ирисханов И. А.. — Гр.: «Книга», 1992. — 64 с.
  • Яндиева М. Д., Мальсагов А. Д. Государственный террор в Ингушетии в 20 - 50-е годы XX века. Исследование и Мартирологи. М.: ООО «Алмаз», 2007. — 272 с. 1000 экз. ISBN 978-5-94824-096-1.
  • Pohl J. O. Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949. — Westport—London: Greenwood Publishing Group, 1999. — P. 93—98. — 179 p. — (Contributions to the Study of World History).
  • Williams B. G. Inferno in Chechnya: the Russian-Chechen Wars, the Al Qaeda Myth, and the Boston Marathon Bombings. — Lebanon, NH: University Press of New England, 2015. — P. 66—67. — 218 p. — (Genocide, Political Violence, Human Rights).

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Депортации в СССР Ло:Массовые перемещения населения (ВМВ) Ло:Чеченцы

Ло:История Чечни

Перейти к шаблону «ГӀалгӀайчен тархьар» ГӀалгӀайчен тархьар
Майкопски Куро-араксски культураш
Кобански культура
Юкъера бӀаьшераш
Россе импери
БӀорахой тӀем хана чухьа
Ингушетия в составе СССР
Ингушетия в составе России