ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар

Файл:Карта расселения ингушских обществ в XVIII веке (Крупнов Е. И.).jpg

XVIII-ча бӀаьшерара гӀалгӀай шахьарий мехкасурт, Е. И. Крупновс оттадаьчох,

ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар (эрс: Переселение ингушей с гор на равнину) — XVII-ча бӀаьшера чаккхенгара денз гӀалгӀай лоамара шаьрача ара кхалхар. Шаьрача ховшар Эса тӀеи, Фартан тӀеи, Тийрка чӀожагеи, ТӀаьрша аренгеи гӀолла. ГӀалгӀай цӀаьхха баьннабац ара, кӀезиг-кӀезига бувлаш хиннаб уж шаьрача доали низи долаш хиннараш гӀаьбартий хиннадаьи, гӀалгӀай царна духьалъотта шоай низ ца хиннадаьи.

Оарстхой

ГӀалгӀай лоамара хьаарабовлар лоамйисте хиннад эггара хьалха — Фартан тӀа кхелхаб нах цкъарчоа — цига хьахиннай керда шахьар — оарстхой шахьар.

Онгуштхой

Кхы а XVII-ча бӀаьшера ГӀалме корта Онгуште ба́хаш хиннаб гӀалгӀай, гуржий паччахьа воӀ хиннача Вахушти Багратионе яздаьчох. Цу юрта цӀерагӀа йоагӀаш я эрсий меттала ингуши яха цӀи. Вахуште ший болх язбеча хана 1724-ча шерага кхаччалца ше гулбаьча хоама тӀа гӀолла гулбаьб из. Онгуштах цо яздаьд:

«Мехка дода хий Пхийи мехка́и Глигвени юкъе йолча Кавказера доагӀаш да къулбехьере гӀинбухехьа а додаш... Цу хи тӀа латт Ангуст(и), йоккха юрт; из чӀож а гӀишлоши юрташи йолаш я... ТӀаккха Ангуста бахархой черсашта тара ба, динах бусалба ба уж, сунний».

Из къамаьл бахьан долаш Онгушта йисте кхы кагегӀа отараш хинна хила дезаш санна хет. Онгушта а юхерча юрташка а ба́хача на́хах онгуштхой яха цӀи яхай.

XVIII-ча бӀаьшера тоабаш хьаеш, цхьана дуккха ӀокӀалабувла болебаннаб. Каьхаташа хьадеча тешалех, XVIII-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъе таханарча ГӀалме шахьара лаьтташка дуккха гӀалгӀай пхьанаш хиннай. Лоамара ӀокӀалабувлараш кагий отараш а деш Ӏохувшаш хиннаб. ЙоккхагӀча пхьанех хиннай Ангушти, Шолхии, Зовр-Кови.

Дивизе квартирмейстер хиннача Л. Штедера 1781-ча шера ГӀалгӀай Мехка го баьккха яздаь хиннад:

«Шолжа хин бердаца гӀалгӀай аренашкеи кхашкеи гӀолла водар со лоам дӀатӀакхаьча вала валлалца. Шолжал дехьа 4 вераст малхбоалехьа хьу тӀаяьннача гана (орца́) кӀала 3 е 4 ахкий-юртахой юрт улар, гӀалгӀайи оарстхойи ийна йола... Малхбузехьа 5 вераст яьлча ГӀалмен йисте гӀалгӀай е кистий болча кхаьчар тхо из хьу тӀаяьннача гана чура арадоаллача метте... Дукха ха йоацаш Шалха яхаш йола гӀалгӀай колони цунна кӀала хайнай, лоамашта кӀала... Духхьала цу цхьан колоне ший къонахчали къаман ди-низи бахьан долаш лоатталуш яр шоашта гӀаьбартий йоал тӀайила мел гӀертача из тӀера а кхоссаш, цу тӀа эздегӀа волча аьлех цаӀ а веннав. ГӀалме аьрда берда тӀа лоам йистте 200 тайпан цӀи йола нах ба́х. Шоашта хьалхашка кӀоарга бери лоралургдолаш хин берди ба царга».

Долчча тайпара йоазув (эрс.)

«Я следовал берегом реки Сунжи через равнины, и поля ингушей почти до гор. По ту сторону (Сунжи) на 4 версты восточнее лежали под лесистым отрогом 3 или 4 деревни ахкиюртовцев, представляющих смесь ингушей и карабулаков... Через 5 верст к западу мы попали у реки Камбилеевки к ингушам или кистам, расположенным при выходе ее из лесистого предгорья... В недавнее время колония ингушей, называемая Шалха, расположилась у нее, под горами... Одна лишь эта колония, благодаря ее мужеству и силе нации, могла держаться, сбрасывая при каждой попытке кабардинцев налагаемое ярмо, причем недавно погиб один из знатнейших князей. На левом берегу Камбилеевки расположено у самых гор около 200 фамилий. Перед собой они имеют глубокую ложбину и берег реки для защиты».

ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалбувлача хана гӀаьбартий аьлашца тӀом беш хиннаб цар, уж лаьтташ карадерзаде гӀерташ хиннадаь. Каст-каста гӀалгӀаша ахча а луш арендах эцаш хиннад гӀаьбартошкара лаьтта, из ахча цар тийна йоал я яхаш харцахь яздеш хиннад из цхьаболча тохкамхоша. ГӀалгӀай кердача метте дӀатар ма баллинге, царна гӀалгӀай керда тоабаш хьатӀаухаш хиннаб. Арендах доагӀар дӀадала тугаш хиннадац цар, цудухьа каст-каста гӀаьбарташца герзаца лоташ довнаш дувлаш хиннад цар.

Наьсархой

XVIII-гӀа бӀаьшу ахнега кхаьчача хана хӀанзарча ГӀалме шахьар хулача Шолжеи ГӀалмеи керта тӀа дӀачӀоагӀ а бенна, гӀалгӀай Наьсаренгахьа бийрзаб. Л. Штедарс 1781-ча шера яхачох а, гӀалгӀай даьгӀенаш а цонаш а Кенага кхаьчай (хӀанзара Ӏаьлий-Юрти, СурхотӀеи, Экажакъонгий-Юрти).

ГӀалгӀай аренаш шин бӀаьшера ший доалахьа йолаш баьха́ хинна гӀаьбартий чӀоагӀа сагота хиннаб шоашта даим лоамарой тӀахьелхарах. XVII-гӀа бӀаьшу чакхдоаллача хана гӀаьбартий Яндархи тӀа ула ший юрт йита а йита́ малхбоалехьеи гӀинбухехьеи бахаб таханарча Наьсарен лаьтташка. 1730-ча шера́ гаргга хӀанз Дола-Коаи, Инаркъеи, СоагӀапчеи, Къаскими улача лаьтташка хайшаб уж.

Л. Штедер яхачох, ахбӀаь шера гӀаьбартий дӀабахачул тӀехьагӀа Наьсарен аре па́на лаьттай. 1781-ча шера Л. Штедерс зийнад Наьсарен ара латташ хинна зовр-ков:

«Наьсар яхар доккха доаца хий да гӀинбухен-малхбоалехьа додаш а долаш, гобаьккха ушалаш дола лаьттеи, эрзи, кӀотаргаши а долаш; ЦӀена хьастара хий да цун, хӀаьта ушал мо бух болаш да, цудухьа гечув доацача цхьаннахьа дехьавоалалуш дац. Дехьавоалаш хала хилар а, лакхаленаш а, хьу йоаллача лоамашка малхбоалехьа улла Шолж а, хиларо чӀоагӀа, готта дефиле ю укхаза, цу моча метте лоаттаду гӀалгӀаша дукхагӀа шоай ха».

Долчча тайпара йоазув (эрс.)

«Назран представляет собой маленькую речку, текущую к северо-востоку и окруженную болотистой почвой, тростником и кустарниками; она имеет чистую родниковую воду, но при болотистом дне, и потому непроходима нигде, где нет брода. Трудности переправы, возвышенности и сама Сунжа, протекающая в лежащих к востоку лесистых горах, образуют здесь крепкое, узкое дефиле, у которого ингуши обыкновенно держат охрану».

ГӀалгӀай багахбувцаме а да зовр-ковнаш дувцаш. ГӀаьбарташа бихьа ба́ла бувц цига, цудухьа царна тӀом юха дӀабергболаш лоамйисте зоврковнаш деш хиннад яхаш дувц. Лорабаларал совгӀа шоаш а тӀахьелхаш хиннаб лоалахарча къамашта, шоашта ординг корайича цар яьккха фос шоашта дӀа а йоаккхаш, шоаш а ордингашца гӀаьре а ухаш баьхаб уж, багахбувцаме дувцачох.

Литература

• Глава 4. Ингушетия в XV-XVIII вв. Жизнь ингушей на равнинах и в горах На равнинах Ингушетии (05.03.2010).
• Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия. — М.: Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.