Гарма аре
Гарма аре — Тийркеи ГӀалмеи шинхиюкъ. Гарма аре гӀалгӀай тархьаре чӀоагӀа лоадам болаш да́къа дӀалоацаш хиннай ширача замалахь денз: ГӀалгӀай никъ лорабеш хинна дукха зоврковнаши ханаши, иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а, цу ара гӀалгӀа́ща яхкар бахьан долаш
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала арен цӀи тайп-тайпара язъеш нийслу — Гарма аре яздарал совгӀа[1] иштта язду: Гарм-аре[3], Гарман-аре[4], Гарма-Аре[5].
ЦӀи йоагӀаш я йоах «гарма» яхача гӀалгӀай дешах – никъ хьеха бӀоагӀа (эрс: столб-ориентир яхаш маӀан долча[6]). Им дилалехь гӀалгӀаша Гарма-ха яха цӀи а лелаяьй «Гарма арен хаьхо» яха маӀан долаш йолаш[5].
Эрсий меттала аре «Гарамоновское поле» аьнна хьоахаяь йолаш я XIX-ча бӀаьшера[7].
Географи
[тоаде | тоаде чура]Гарма аре улл ГӀалмени, Тийрка́ юкъе[4][8], йоккха шаьра аре йола атагӀе я из Бурох гӀинбухехьа улла. Гарма аре ул Наьсара аренах малхбузехьа, Чура лаьтта оалача моттига да́къа а долаш[5].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Ширача замалахьа денз, лоадам болаш хиннай Гарма аре гӀалгӀай вахаре, ГӀалгӀай никъ лорабеш хинна дукха зоврковнаши ханаши, иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а Гарма а́ра гӀалгӀа́ша яхкар бахьан долаш[4]. Гарма аре къобана заман чухьа тӀехьа нах бахаш хиннай. ГӀалгӀай хьабаьнна моттиг, гӀалгӀай вахар дуаш хинна лаьтта лоархӀ ер. Гарма аренца дувзаденна дукха шира оаламаш да гӀалгӀай. Дукха боарзаш доахк укх метте гӀалгӀай наьрт-орхустхоех болча багахбуцаме бувцаш болча турпалий тӀехьа, цу багахбувцамера дукха оаламаш а укх лаьттанца дувзаденна да[5].
Моалойи АстагӀча Темареи укх лаьтташа бохам лоаттабаьчул тӀехьагӀа, XV-ча бӀаьшера гӀалгӀай низагӀа юхабаьхкаб укхаза, цхьабакъда XVI-гӀа бӀаьшерен шоллагӀча даькъера денз гӀаьбартий ӀотӀабаьхкаб укх лаьтташка, Эрсий паччахьаца уж бартагӀа бахарах низ болашагӀа хиннаб уж, цудухьа цхьабола гӀалгӀай лоам чутоӀабаьб цар, вожаш «эзди» а оалаш хьал а долаш царца цхьана ба́ха хайша́б. Оаламаша дувцачох, дуккха гӀалгӀай тайпаш лоам Ӏоховшалехьа Гарма ареи ЙоалхотӀена йистеи да́хаш хиннад[5].
Гарма аре хьоахаеш я Наьрт-Наьсар, Наьрт-Орхустхо, Лоаман-Ха яхача турпалех болча оалам чу цар из лораяьй яхаш[5]. Иштта XIX-ча бӀаьшера Д. Шанаевс «Истара тӀа» (Бычачья лопатка) яхача оалама тӀа хьоахаеш я из аре, доашхамашка Ах-Боарзера Ачхоевски чӀоагӀаленга кхаччалца дола лаьтта да из аьнна а яздаьд[9].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг, 2016.
- ↑ Дударов, 2011, оа. 148, 206.
- ↑ Кодзоев Н. Д. История ингушского народа. Магас. 2002, с. 124 [2]
- 1 2 3 Дударов, 2011, оа. 148.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Гандаур-Эги, 2012.
- ↑ Сулейманов А.С. «Топонимия Чечено-Ингушетии», Грозный, 1976, ч. 2, с. 69[5]
- ↑ Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3[5]
- ↑ Гандаур-Эги, 2020.
- ↑ Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3[5]
Литература
[тоаде | тоаде чура]- А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев. К вопросу о расселении ингушей в позднем средневековье: ГӀалгӀай Коашке // Ошибка: не задан параметр
|заглавие=в шаблоне {{публикация}}. — 1000 экз. - ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг = (Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов) / Сост. Н. М. Барахоева, Н. Д. Кодзоев, Б. А. Хайров. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. — Магас, Нальчик : Тетраграф, 2016. — 618 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-00066-096-6.
- Гандаур-Эги М. Х. Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек. — В: Вестник Археологического центра : [рус.] // Вестник Археологического центра. — Кеп, 2012. — Вып. 4. — С. 57—123. — 197 с.