Наьсарен гӀапков
| ГӀапков | |||
| Наьсарен гӀапков | |||
|---|---|---|---|
 Наьсарен буро. Сурт 1859 шера. | |||
| Паччахьалкхе | |||
| Пхье | Наьсаре | ||
| Хьалхара хьоахадар | 1810 | ||
| Хьаделлар | 1810 | ||
| Хьалйоттар | 1805—1817 шераш | ||
| Керттера таьрахьаш | |||
|
|||
| Статус |
|
||
| Хьал | Реставраци эшаш да | ||
 Медиафайлаш Викиларма чу | |||
Наьсарен Буроче[1], Наьсарен гӀапков (да) (эрс: Крепость Назра́нь, Назра́новская крепость) — ГӀалгӀай мехка Наьсаре доалла эрсечен императора эскара тӀема гӀапков.
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Паччахьа зама
[тоаде | тоаде чура]Эрсий эскара квартирмейстера хиннача Л. Штедера яхачох, 1781-ча шера укх метте гӀалгӀай зоврков лаьттад шоай юрташ лораеш:
 | Назиран — небольшая речка, которая бежит на северо-восток по болотам, заросшим кустарником и тростником; у неё прозрачная вода и топкое ложе, поэтому её, кроме как на отмелях, невозможно перейти. Эти трудные переправы, возвышенности и сама Сунжа, которая бежит на восток через лесистые горы, образуют здесь крепкое тесное ущелье, у которого ингуши обычно держат заставу»[2]. |  |
ГӀаьбартий аьлий тӀом беш ихаб укх лаьтташка гӀалгӀашкара йоал ехаш. Хьаяхачох, цу довна юкъе нийсвеннача Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара баьчча хиннача И. Ф. Медем инарала гӀалгӀай йоагӀув хьал а лаьца гӀаьбартий аьлий совцабаьб. Аьлашка шоаш леладер дита аьннад цо, нагахь ца дуте, чӀоагӀагӀа дола таӀазар де дезаргда ше аьнна[3].
1810-ча шера Кавказе эрсий эскара баьчча хиннача А. П. Тормасова аьнна чӀоагӀале лораергйолаш 150 гӀазкхеи, 200 мушкетёри, кхо йоккха топи белгалъяьккхай[4]. Цу тоабано гӀалгӀаша оагӀув а лоацаш укх метте чӀоагӀале хьалъе йолаяьй. «Грозный — Назрань — Владикавказ» яхаш йолча Россе импере тӀема зӀанара дакъа хиннад из, Буро тӀеи, ТӀема-Гуржий наькъ тӀеи дӀатӀавугаш дола лаьтташ лораде дезаш хиннай из[4][3].
1832 шера тушола бетта гӀапковна йисте доккха латар хиннад: Буро тӀа водаш хинна ДаьгӀастен имам ГӀаз-Мухьмад тӀалетачул тӀехьагӀа тӀом а баь юхатехав[5].
1841-ча шера бекарга бетта Шамал хьалха а волаш доккхача эскарца кхаь денна—кхаь бусса латар хиннад. ГӀалгӀай кара а берзабаь Буро тӀеи ТӀема-Гуржий наькъ тӀеи ӀотӀакхача гӀерташ хиннав из. Бекарга бетта 6-8-ча деношка моттигерча наха духьале а яь юхатехав из. Цу тӀем тӀа гӀорбаьннача 60 миллиционера́и моттигерча вахархочоаи Георге жӀаргаши, майдилгаши, эпсарий секамаши деннад. 1846-ча шера Шамал шозлагӀа вена хиннав, шозлагӀа а толам хиннабац цун духьале ярах[6].
1858-ча шера Наьсарера гӀовттам хиннаб, цу гӀовттама юкъе гӀапков даккха а гӀертаб уж 5 эзар гӀаттамхо тӀа а этта, амма дӀарзхой юхатехаб, гӀовттам вӀашагӀбеллараш е боабаьб е СибарегӀа Ӏобахийтаб[7].
1868-ча шера Буроча духхьара шин шерара ишкол хьайийлай. 1924-ча шера уккхаза регионе хьалхара юртбоахама ишкол йийлай, агротехникан участок болх беш хиннай. ТӀехьагӀа цу юртбоахама ишколах духхьара юккъера дешарче хьаяьй[8].
XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоалаши XX-гӀа бӀаьшу долалуши хиннача хана гӀапковнах гаупвахта хьа а яь, цу чу паччахьа Ӏаьдала духьала бараш чубехкаш хиннаб. 1905-ча шера ГӀалгӀайче Шолжа гӀазкхий отдела чура ара а яьккха къаьстта административни цхьоале хьаяьй цох — Наьсарен округ, областа администрацен нийсса мутӀахьа хиннай из. Округа урхале гӀапковна чу йоаллаш хиннай[9].
1907 шера бекарга бетта 3-ча дийнахьа Буроча гӀалгӀай халкъа гуллам хиннаб. Цига массане а 2 соцам тӀаийца хиннаб:
1. ГӀалгӀаша шоашта юкъе дола пхьенаш дитарах лаьцаи;
2. Урдув ШарӀий бокъонах дӀоттабарах лаьцаи.
Революци яьлча
[тоаде | тоаде чура]
Ардара бетта революци яьлча гӀапковнах ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал оттадеш йола юкъ хьахиннай. 1918-ча шера наджгоанцхой бетта Буроча гӀалгӀай къаман кхетаче хиннай[8]. Цу шера бекарга бетта 15-ча дийнахьа гӀапковна чу ГӀалгӀайчен къахьегама халкъан кхетаче хиннай 3500 саго дакъа а лоацаш. Кхетаче моттигера Советаш хьаярахи, «Акха Дивизи» яха гӀалгӀай дошлой сур дӀадаккхарахи, Берса-Юрт — Шолжа-ГӀала — Хасой-Юрт яхача аьшкнаькъ тӀара болам меттаоттабарахи бола соцам баьб[10].
1914-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа денз 1918-ча шера маьцхали беттага кхаччалца Буроча Кавказерча Лоамарой Республикан доалче хиннай, паччахьалкхен нанагӀала я аьнна кхайкаяь хиннача Буро тӀара яда Ӏочуена хиннай из гӀазкхий Буро тӀа чу а хьийлха из хьаяьккхачул тӀехьагӀа[11].
1918-ча шера тов бетта 14-ча дийнахьа Буроча гӀалкъай къаман кхетаче хиннай, цига тхьамада Серго Эржакинез хиннав. Кхетачен викалаша ГӀалгӀайче Советий Эрсечен дакъа да а аьннад, иштта Советий Ӏаьдала га а лаьцад[12]. Цу шера ардара бетта 12-ча дийнахьа Буроча юха а кхетаче хиннача хана массане а большевикийи Советий Ӏаьдалеи оагӀув хьаллаьцаб[13].
1919-ча шера наджгоанцхой бетта 24-ча дийнахьа юха а гӀалгӀай кхетаче хиннача хана Деникин инарала ЛоӀамхой эскара духьала герзаца тӀом бе лаьрхӀад гӀалгӀаша. Цхьабакъда советий Ӏаьдал хьаллаьцачар духьале ӀотоӀа а яь, дийна бисараш лоам хьалбаха безаш хиннаб[13].
1919-ча шера аьтинга бетта 22-ча дийнахьа Буроча гӀалгӀай къаман викалаш вӀашагӀкхийтта хиннаб Деникина ультиматум ювца аьнна. Деникина дӀадийхачох хиннад гӀалгӀаша ший эскарагахь мобилизаци яри, цар Ӏалаьмате йоккха контрибуци ялари. Кхетачен викалаша бӀубенна ак аьннад. Наьсарен возгале низагӀа мобилизаци яь гӀалгӀай дӀатӀахувшабелга гучадаьнна хиннад царна, Ӏокхаьчача мобилизаци еш хинна эпсараш е боабаьб е лийца чубийхкаб, тӀаккха мобилизаци яь хинна гӀалгӀай дӀахийцаб[14].
1920-ча шера бекарга бетта 4-ча дийнахьа Буроча 15 эзар саг вӀашагӀкхийттав гӀалгӀаех. Цига Серго Эржакинези С. М. Киров хиннав. Кхетача Советий Ӏаьдал ГӀалгӀайче меттаоттаделга кхайкадаьд[15].
1920-ча шера аьтинга бетта 19-ча дийнахьа Буроча Наьсарен округа парте конференци хиннай, цо Наьсарен округа РКП(б) комитет хержай. КӀимарса бетта 25-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен Советий I кхетаче хиннай, цига дакъа лоацаш ЦК РКП(б) викал хинна А. С. Серафимович яха йоазонхо хиннав. Маьцхали бетта 27-ча дийнахьа уккхаза Наьсарен округа коммунисташ болча кагирхой I-гӀа конференци дӀайихьай, цига дакъа лоацаш 25 викал хиннав[16].
1924-ча шера саькура бетта 16-ча дийнахьа Буроча къахьегамхой ГӀалгӀайчен конференци хиннай 1500 викало дакъа а лоацаш. Конференце ший докладаш долаш Серго Эржакинезеи Анастас Микоянеи къамаьл даьд[17].
1980-ча шерашка Буроча Наьсарен ерригача шахьара дарбанче хиннай[18].
Терко тӀаоза факташ
[тоаде | тоаде чура]1818-ча шера ардара бетта 14-ча дийнахьа Буроча Фаьрсехьа къаь волаш водаш хинна А. С. Грибоедов хиннав[19]. Иштта Буроча декабрист Е. Е. Лачинов а хиннав. 1842-ча шера зерат деш Императора Исбахьалений академе вице-президент хила везаш хиннав Г. Гагарин хиннав, цо бурон цхьацца сурташ дийхкад[20].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Ӏарчакхнаькъан Cали. Наха накъаваьннар замашца ваха вус (inh) // Сердало : газет. — 2021. — маьцхали 23 дийнахьа. Архиве диллад 2022 шера тов 30 дийнахьа.
- ↑ Штедер Л. Дневник путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа. // Аталиков В. М. Наша старина. Нальчик, 1996. С. 192
- 1 2 Дахикильгов, 1989, оа. 55—56.
- 1 2 Картоев М. Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век: Сборник документов и материалов / Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на Дону, 2014. — 604 с.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 56—57.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 57.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 58.
- 1 2 Дахикильгов, 1989, оа. 61.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 58—59.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 63—64.
- ↑ Мартиросиан, Георгий Константинович. История Ингушии / Мартиросиан Г.; Ингушский науч.-исслед. ин-т. — Сердало. — Владикавказ, 1933.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 64.
- 1 2 Дахикильгов, 1989, оа. 65.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 68.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 69.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 70.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 71.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 72.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 56.
- ↑ Дахикильгов, 1989, оа. 60.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Дахкильгов Ш. Э. Слово о родном крае. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1989. — 152 с. — 5000 экз. — ISBN 5-7666-0023-2.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]- Наьсарен буроАрхиве диллад 2015 шера ардара 13 дийнахьа.