БерхӀатӀе

Юрт
БерхӀатӀе
Файл:БерхӀатӀе.jpeg
Географе регион	Даькъасте
Локализаци	ГӀалгӀайче, Шолжа шахьар

БерхӀатӀе (эрс: Нижний Даттых) — таханарча ГӀалгӀайчен Шолжа шахьаре ДаьттагӀенна юхе ила́ гӀалгӀай юрт. Тархьаре оарстхой шахьаре хиннай юрт, юртахой туха берхӀан хьасташкара тух доахаш къахьегаш а болаш.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала юрт «БерхатӀе» яхаш я, из цӀи йоагӀаш я берхӀа яхача деша тӀара, цигара туха берхӀа бахьан долаш я из цӀи ишта. ЦӀи «БерхӀатӀе» аьнна а, «БерхатӀе» аьнна а язъеш нийслу, цун бахьан да берхӀа яхача дешагахь хӀ яздеш а долаш х дӀаа́лар.

Эрсий меттала юрт «Нижний Даттых» яхаш я дукхача ха́на.

Тархьаре

ГӀалгӀай мехка деза туха хьасташ хилар хьоахадаьд дукхача ширача заман Ӏилман тохкамхоша, царна юкъе ба Броневский С. (1823 шу), Берже А. П. (1859 шу), Грабовский Н. Ф. (1868 шу), Иванов И. А. (1902 шу), иштта советий ханара Ӏилманхой М. Л. Тусиков (1926 шу), Л. А. Гречишкин (1928 шу), кхыбараш а. Тохкамашта хьохадаьд ДаьттагӀареи БерхӀатӀареи хьасташ: ДаьттагӀарчох гӀалгӀай меттала МагӀа БерхӀа оалаш хиннад, БӀерхатӀарчох — ЭгӀа БерхӀа.

«… Фартан аьрда оагӀарахьа, цун юхьа тӀара 26 вераст гаьна, ДаьттагӀа эйла хиннача моттига́ юхе, доккхий доаца туха хьасташ да Бер (Шавгун) яхаш а долаш»

Долчча тайпара йоазув (эрс.)

«…На левой стороне Фортанги, в разстояние 26 верст от ее верховьев, близ бывшего аула Даттых, есть небольшие соляные родники, называемые Бер (Шавгун)

— А. П. Берже язду ДаьттагӀарча хьастех

Шавгун шин дешаех цхьаннех хьахинна да — е Шув яхача дешах, е Шовда.

БерхӀах доаллар

ХХ бӀаьшере Даькъасте тохкача М. А. Иванов яхачох, ДаьттагӀарча наьха керттерча гӀулакхех хиннад тух даккхар. Туха хьаст хиннаб Джола хин берда тӀа. Из гӀув я 1 ½ кв. эрш доазув дӀалоацаши, 2 эрш кӀоаргеи. Цу чу Ӏочуоттабаьб наджах баь оттам. Хьал эце а ца эце а, туха берхӀа меттахьа балац цхьан меттера. ГӀув чура туха берхӀа шин хьастарча берхӀах хьахулаш ба.

Тух кхехкаду кхо ведар чухувшача яьш чу. Цхьан цӀера тӀа кхо яй хувш. Йоккха йоацача ведарах 3-4 фунт цӀена тух хьадоал. Яй хиннаб хьастамашца хеттача бо́лата листах баь. Цун боарам хиннаб 1,3м х 1,3 м х 0,20 м.

Яй кхехкабаьчул тӀехьагӀа яь пхона тӀа чӀоагӀа чӀорг дус. Эггара хьалха Ӏододача хица из чӀорг дошадийя мара кхехкаде болалац шозлагӀа тух. ЧӀорг доша ца дича доккхача яьшка берхӀа чакхбаллац, йӀовхал хьатӀаягӀац, яь пхонаш лелх.

Тух доаха моттигаш

Тух доаха моттигаш, М. Л. Тусикова беча хоамах ДаьттагӀа хинна а Ӏийнаяц, тух даьхад юхе уллача Мужеча а (БерхӀатӀена 12 км гаьна). Цигара даьккха тух Терски а ДаьгӀастерча а областашка дӀахьежадеш хиннад. Мужечера Гандар-Аге яхачох, БерхӀаче хиннай Эса аьтта берда тӀа. БерхӀачех дукха хоам беннаб Баркинхой Хьусена Мухьмада ший даь-даьгара Баркинхой Акхасага Генналегара хеза. Цул совгӀа 1889-ча шерара топографически карта тӀа берхӀаче завод аьнна белгалйоаккхаш хиннай. Бахача наха чӀоагӀдаьд, цхьан хана Муж-хий долалуча, «Сай вийна дукъ» аьнна цӀи йоаккхача хьун довкъа малхбоалерча гув тӀа хиннай кхы а цхьаькха БерхӀаче. Хьалха, Ганда́р-Аьгечо дийцачох, цу берхӀачешка нийш лаьттай же Ӏулашта лаьрхӀа, цар тух бӀерхӀа чуозаргболаш.

Цхьан-юкъа ГӀалгӀайчен лоро Эсмарзанаькъан Б. цу хьасташка кхувлаш хиннаб дега лазар дола унахой, тух-берхӀах хьадоалла дарба тохкаш. Бийрзаб цо хи тӀа мел кхийлараш, низ чубеннаб. Цига бахача наха дувцачох, тухах цӀи йоаккхаш хиннай «доттагӀой тух» аьнна. Боккхийча наха хьалха шоашка яьнна ха хаьттача кица санна леладеш хиннад дистар «ДоттагӀой тух да ваххал воккха вар со» яха.

Тух доаккхараш

Тух доаккхараш хиннаб кхалнах. Сецца дӀаболабеш хиннаб цар шоай болх. Балха чудоагӀаш хиннад дахча даккхари, цӀи лотаяри, берхӀа хьатӀабари, кхехкабари, хьадаьккха тух докъадари. БерхӀа кхехкабеча метте ведарашца дӀатӀакхухьаш хиннаб.

Литература

• Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
• Хайров Байали Абукарович. Соляные ключи и соляной промысел Ингушетии (По сведениям российских и советских исследователей XIX-XX вв.) // статья. — Вестник Инг. НИИ, 2016. — № 1. — С. 31—37.