Чулоацамага гӀó

Балте

Википеди материал
Юрт
Балте
хӀир. Бæлта,эрс: Балта
42°55′05″ с. ш. 44°37′41″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ХӀирийче
Городской округ Буро пхье
Тархьари географии
Хьалхагӏа хинна цӏераш Балташ
Лакхал 960 м
ӏалама лоаттам гӀаьхха
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой
Къамаш гуржий, гӀалгӀай, хӀирий, эрсий, эрмалой
Динаш православхой, сунний бусалбаш
Бахархой цӏераш балтхой
Паччахьалкхен мотт хӀирий, эрсий
Дагарга идентификатораш
Почтовый индекс 362901
Код ОКАТО 90401362002
Код ОКТМО 90701000106
Номер в ГКГН 0053089
Балте (Россия)
Балте
Москоа
Балте (ГӀинбухера ХӀирийче)
Балте
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу
Балтера станци

Балте́ (хӀир. Бæлта, гурж. ბალთა, гӀа: Балта) — таханарча ХӀирийче ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ тӀа улла юрт. Бурон Тийркал дехьарча шахьара урхала́ кӀала я, Буро пхьен лоаттаме а я.

Географи

[тоаде | тоаде чура]

Юрт улл Буро-МагӀа, Тийрка аьрда берда тӀа ГӀалгӀай никъ йисте. Бурох 10 км гаьна я из.

ЦӀи

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Балти»[2] е «Балта» оал[3][4][5]. ГӀалгӀай балти яха дош чӀож йолалу моттиг аьнна маӀан долаш да[6], цу тӀара йоагӀаш хила мегилга лоархӀ юрта цӀи а[7]. Иштта кхыйола эршаш а я йолаш: «ба́ла-тӀе́» – ба́ла (сагото) яхачохи тӀе яхача топоформантахи доаккх цун маӀан. Ер моттиг лоадам болаш хиларах дукха укхаза тӀехьелхаш юртхошка ба́ла бихьа́ндаь хила дезилга лоархӀ из. Иштта «балам-тӀе» яхача тӀара а доах цун маӀан: балам гувна маӀанеи, тӀе топоформанти йолаш[3].


Иштта цӀи кхыча хӀамашца ювзаю. Цхьан эршо яхачох, юрта цӀи гаьна доацаш уллача бений  (эрс.) (гӀа. эйлаца хоттаенна я[8]. Иштта цӀи хӀирий «бал» яхача дешаца ювзаенна хила тарлу оалараш а ба, боал яхилга да из цар меттала. Кхыча эршаша яхачох, цӀи малкхарой меттаца дувзаденна хила мег «балта» (диг, хьу) е туркий «балта» яхача дешаца (эрий хьу). Профессор А. Дз. Цагаевайна  (эрс.) (гӀа. хетачох, малкхарой «хьу» яхачунца дувзадар тешамегӀа йола эрш я[9].

Тархьар

[тоаде | тоаде чура]

Ширача гуржийи ширача эрмалойи йоазонаша хьаяхачох, укх лаьтташка аланой кхы а вай заман I бӀаьшера бахаш хиннаб. Аланой доккха долча даькъо е доазув 1-ча эзаршу ахнега кхаьчача хана карадерзадаь даьннадар. Укхазара аланой катакомбай Ӏемараш XII—X-ча бӀаьшеренашка дехк. ТӀема-гуржий наькъал бӀаь метр магӀахьа 1965-ча шера массехк кӀоаг корабаьб VII — Х бӀаьшерий Ӏечений ларех лоархӀаш бола. Босенашка гӀолла дӀахьакхайса XI—XII-ча бӀаьшерий ханара топпара пхьегӀаш а хиннай ядаш[10].

Юрта нах XVIII-ча бӀаьшере хайшалга лоархӀ. ГӀалгӀай а, дукха ха ялалехьа хӀирий а хиннаб цига бахараш[11].

Эрсий Ӏаьдало ГӀалгӀай (царна ТӀема-Гуржий) наькъа́ реконструкци йолаяьчул тӀехьагӀа Балте наькъ тӀара станции (Буро тӀара воагӀаш хилча хьалхара) тӀеман редути е́гӀа́й. Редуте салтий ротеи ши йоккха топи хила езаш хиннай, укхаза бахаш бола тагаурцаш  (эрс.) (гӀа. гӀайтта́ хӀама хуле а аьнна[12]. Укхаза шоссе тӀара йоал ийъяьй. 1850 шераш чакхдоаллаш 1860 шераш долалуш юрта вӀаштӀардаь станце цӀенош деттад, кхерах карта а яь, цу чу дӀайха даар дола буфети, хьабаьхкарашта кхо цӀа долаши — юкъара маӀача наьхеи, иззамо кхалнаьхеи, «инара́лаийи».

Йоазонаша хьаяхачох, Дударанаькъан Долтмарза яха аьла хиннав укхаза XIX-ча бӀаьшера ший гӀалаш йолаш «Балтерча редутах 80 сажен мара гаьнаяьккха́ а йоацаш».1869-ча шерарча М. Баева «Тагаурское общество и экспедиция генерал-майора князя Абхазова в 1830 году» яхача лустама тӀа дувц нохчаша юртахошта тӀа а кхийтта дукха кхалнахи бераши дӀадигадар аьнна, цул тӀехьагӀа Долтмарзас, ше йисте дахача къамашта юкъе — нохчашта, гӀалгӀашта, гӀаьбарташта, хӀирашта юкъе — шиш болаш хиларга хьежжа цӀабоалабаьб цо уж»[13].

Лоамара Тагауреи  (эрс.) (гӀа. Дугоройче  (эрс.) (гӀа. хьалчуводача лаьтташка ӀокӀалбувла лаьрхӀараш дударанаькъан аьлий (феодалаш) хиннаб, царна тӀехьа баьхкаб царна кӀала кхийстта Азиеваши, Хаблиеваши, Дауроваши, Мисиковаши, Албеговаши, Базроваши, Губиеваши, тӀаккха XVII—XVIII бӀаьшерашка Балта, Даллаг-Ков  (эрс.) (гӀа., Редант  (эрс.) (гӀа. юрташ йийхкай цар Тийрка аьрда берда тӀа[13].

XX-гӀа бӀаьшере йолалуш юрта Кистий чӀожера гӀалгӀай Ӏочуаха болабеннаб.

1920-ча шерага кхаччалца юрт Тийрка округа́ чуйодаш хиннай. Регионе Советаш айттачул тӀехьагӀа юрт ГӀалгӀай автономе областе хиннай, цул тӀехьагӀа 1944-ча шерага кхаччалца — Нохч-ГӀалгӀай областе.

1944-ча шера гӀалгӀай мехках баьхачул тӀехьагӀа Балте ХӀирий АССР-а ГӀалме шахьаре дӀачуеннай.

ТӀехьагӀо, 1960-ча шерашка шахьара карара а яьккха къаьстта Бурон кара долча лаьтташта юкъедихьад юрта лаьтта.

1992-ча шера къударцаша маьршача гӀалгӀашта хатар оттадаьча хана гӀалгӀай, кхыча юрташка мо, шоай цӀенош а дуташ дӀаихаб, цхьабакъда тӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа гӀалгӀай боацача юртахоша Цхинвалера байдда хьабаьхкарашка гӀалгӀай цӀенош дӀалаьцадац. 1999-ча шера денз дукхагӀа бола гӀалгӀай юха шоай юртах кхийттаб.

2000-ча шерашка юрта дикка йотта йолаяьй керда нах чу а ухаш. Балтенах массехк къам да́хаш йола моттиг хьахиннай дукхагӀа ба́хаш гуржийи, гӀалгӀай, хӀирийи, иштта эрсийи эрмалойи болаш.

Моттигера Ӏаьдалаш

ХӀара шера аьхки Ломисоба яхаш малхбоалехьарча гуржий овла бола цӀай хул, цига тайп-тайпарча къамаша да́къа лоац. Иштта Балте шер-шера гӀалгӀай литературан классик вола Янданаькъан Хамарзий Жамалда дагалувцаш болх-меттигаш вӀашагӀъехк.

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]

Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.

Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.

Къамашцара лоаттам

Ерригроссе 2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох[14].

Къам Дукхал,
саг		 Да́къа,
массаболча бахархоех, %
гуржий 532 57,5 %
гӀалгӀай 213 22,6 %
хӀирий 144 15,3 %
эрсий 20 2,8 %
эрмалой 16 1,7 %
кхыбараш 4 0,1 %
берригаш 926 100 %

2020-ча шера юрта 1145 саг хиннав.

Инфраструктура

[тоаде | тоаде чура]

Юрт А-301 шоссе тӀа улл Бурох 8 километр магӀахьа. ГаргагӀа йола Буро  (эрс.) (гӀа. яха аьшканаькъа станци юртах 15 гӀинбухехьа (эгӀахьа) йоалл.

Терко тӀаоза моттигаш

[тоаде | тоаде чура]
Товшхала тӀехьален объекташ
  • 1942—1943-ча шерашка № 2407 йола арара дарбанче (эрс: полевой госпиталь) — тархьара сийленг[15];
  • Шиаш Ӏемараш — федеральни лоадам бола археологе сийленгаш[16].

ЦӀихеза юртахой

[тоаде | тоаде чура]

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)
  2. ↑
    Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — М. : ТПК «Центробланк». — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  3. 1 2 Гандаур-Эги, 2012.
  4. ↑
    ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг = (Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов) / Сост. Н. М. Барахоева, Н. Д. Кодзоев, Б. А. Хайров. Отв. ред.: д.филол.н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. — Магас, Нальчик. — 500 экз. — ISBN 978-5-00066-096-6.
  5. ↑ Ло:ЭГӀД 2021
  6. ↑ Ло:ШДД
  7. ↑ Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (ru/inh) (2014).
  8. ↑ Григорій Москвичъ Иллюстрированный практическій путеводитель по Кавказу. Одесса, 1899
  9. ↑ Гутнов Ф. Х. Балта/ Бæлта // Осетинские сёла. — Владикавказ: Респект, 2016. — С. 49. — 512 с.
  10. ↑ Гутнов Ф. Х. Балта/ Бæлта // Осетинские сёла. — Владикавказ: Респект, 2016. — С. 49—50. — 512 с.
  11. ↑ Волкова Н. Г.  (эрс.)гӀа.. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII−начале XX века / Гарданов В. К.. — М.: Наука, 1974. — 276 с. — 2300 экз.
  12. ↑ Арджеванидзе И. А. Военно-грузинская дорога: (Краеведческий очерк с приложением схематической карты маршрута и библиографии). — Тбилиси: Госиздат Грузинской ССР, 1954. — 252 с.
  13. 1 2 Гутнов, Феликс Хазмурзаевич. Балта/ Бæлта // Осетинские сёла. — Владикавказ: Респект, 2016. — С. 50. — 512 с.
  14. ↑ Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 19.08.2013. Архиве диллад 2016 шера тушола 5 дийнахьа.
  15. ↑ Список выявленных объектов культурного наследия республики Северная Осетия — Алания от 10.05.2018 Архиве диллад 2021 шера оагӀой 11 дийнахьа.
  16. ↑ О дальнейшем улучшении дела охраны памятников культуры в РСФСР, Постановление Совета Министров РСФСР № 1327 от 30.08.1960

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Гутнов, Феликс Хазмурзаевич. Балта/ Бæлта // Осетинские сёла. — Владикавказ: Респект, 2016. — С. 49—50. — 512 с.
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Балте&oldid=74161»