Чулоацамага гӀó

Аьрзи (пхьа)

Википеди материал
тархьара пхьа / кхаьлл
Аьрзи
Аьрзи
Аьрзера вӀовнаши гӀалаши
Аьрзера вӀовнаши гӀалаши
Географе регион Даькъасте
Локализаци  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Охлой Оарцхой, хӀанз саг вахац
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу
Юрт
Аьрзи
Аьрзи
Эрзи
42°48′12″ с. ш. 44°45′40″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе
Тархьари географии
Лакхал 2000 метр
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой #Н/Д[1] саг (#Н/Д[2])
Къамаш гӀалгӀай
Динаш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Код ОКАТО 26205820006
Код ОКТМО 26620420126
Аьрзи (пхьа) (Россия)
{{{ингушское название}}}
Москоа
Аьрзи (пхьа) (ГӀалгӀайче)
Магас
{{{ингушское название}}}
Аьрзи (пхьа) (ЖӀайраха шахьар)
0
{{{ингушское название}}}
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

Аьрзи[⇨] (эрс: Эрзи[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀача гӀишлонех массехк вӀови гӀалеи я укхаза[⇨]. Тархьаре укхаза баьхараш а укхазара хьабайнараш а Оарцхой тайпан нах ба: янданаькъан, мамиланаькъан, аьлдагӀийнаькъан, евкуранаькъан, буружанаькъан, батайнаькъан[⇨].

Административни лоархӀаш хилча Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨].

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Аьрзи» оал[3]. «Аьрзи» яха цӀи оалхазарца — аьрзеца — ювзаенна я, кхаьлле лорадаьча Боарза аьрзе тӀара йоагӀа из цӀи. Вешта оарцхоша шоаш яхачох, пхьа хьалъяьча аьрзий бӀенаш дукха хиларах яхай цох ишта цӀи[⇨]. Эрсий меттала «Эрзи» язду[4][3][5][6].

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Аьрзи статусах «село» я, «сельское поселение Ольгети» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Аьрзи ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4].

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Географи

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Аьрзи. Лоаллаха зӀилбухехьа ОлгатӀе я, малхбузехьа Хьамашке я.

Сахьата оаса

[тоаде | тоаде чура]

Аьрзи, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].

Аьрзи йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш дукха ба, царех ба: А. С. Сулемайнов, Д. Ю. Чахкиев[8], Т. Агиров[9].

Аьрзи йилларах оалам ба:

Іарамха додача укх чӀожах, хӀанз хьунаш йола лоамаш долча кхаш а цонаш  (эрс.) (гӀа. а хиннай, хӀанз а хьунагӀа гуш я лаьтта оахаш хинна моттигаш. ХӀаьта Ӏарамха дехьарча лоам ца хьалхарча замах йоккха хьу хиннай. ХӀанз Аьрзи латтача меттига лакхагӀа латтача КӀирбитӀе хьалха нах бахаш хиннаб. Халача метте латташ хиннай уж КӀирбитӀера ГӀалаш. Зовранаькъан тайпа дӀадоладаь волча Зовра лаьрхӀад кердача, дикагӀча метте ваха юха. КӀирбитӀера чухехкаб цо боккха, герга хьара кхера. «Хьо сеццача ваха ховргва-кха со», — аьннад цо. Йоккхача босах хохкабенна кхера, хьунагӀа чу а баха сецаб. Цу метте ваха хайнав Зовра. Кхера сецача метте хӀанз латташ я Аьрзе йола эггара лакхагӀа вӀов. Кхера сецача хьунагӀа аьрзий дуккха бӀенаш хинна хиларах, цу юртах тиллай Аьрзи яха цӀи

— 1990-ча шера бӀаьра ваьнна хинна Евкуранаькъан Махьмада Аюб[10]

Тархьарца Аьрзи Фаьппий шахьара йовкъех цаӀ хиннай. Хьаяхачох, цун овла Кист яхача къонахчунца бувзабенна ба, Шаьмера саг хиннав из жӀаргахой походаш  (эрс.) (гӀа. хиннача хана цигара цкъарчоа Абхазехьеи, цул тӀехьагӀа ГуржегӀеи, тӀаккха юххера Тийрка кертах гаьна доацаш лоами Ӏохайна. Кистий воӀ Чард[таржам де деза] хиннав, цун воӀ а Чард хиннав — цу шоллагӀчо XVI-ча бӀаьшера еттай Аьрзе вӀовнаш, цу тӀара хьадоладеннад деррига оарцхой тайпа а.

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀача гӀишлоех дикача хьале массехк вӀов а (16), гӀала а я укхаза[11], юкъерча бӀаьшерий чаккхенгахьа царна хьатӀаяь тайп-тайпара гӀишлош а гӀапаш а йолаш. Иштта кхаьле маьлхара кашамаш а да[6].

Сын Киста Чард имел сына Чарда же. Последний построил в Арзи (Эрзи) 16 „осадных“ башен и замков, которые существуют и в настоящее время»[12].

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
  1. Н/Д[13]

Инфраструктура

[тоаде | тоаде чура]

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Аьрзе[14].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ Эрзи > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  2. ↑ Эрзи > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  3. 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.
  4. 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
  5. ↑ Агиров, 2021.
  6. 1 2 Чахкиев, 2003.
  7. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
  8. ↑ Чахкиев, 2003, оа. 47.
  9. ↑ Агиров, 2021, оа. 118.
  10. ↑ Дахкильгов, 1990, оа. 10.
  11. ↑ Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г.
  12. ↑ Г. К. Мартиросиан «История Ингушии», Ингушское Национальное издательство «Serdalo». г. Орджоникидзе, 1933 г.
  13. ↑ Эрзи > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  14. ↑ Карта села Эрзи сельского поселения Ольгети Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru.

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
  • Ло:Ономастикон Ингушетии 2021
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Дахкильгов И. А. Аьрзи йилларах (inh) // СелаӀад : журнал. — 1990. — саькура 9 дийнахьа.


ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Аьрзи_(пхьа)&oldid=71246»