Эса чӀож
| Эса чӀож | |
|---|---|
| эрс. Ассинское ущелье | |
| Эса чӀож Эса чӀож | |
| Йола моттиг | |
| 42°50′44″ с. ш. 44°55′51″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе | |
| Лоаман система | Кавказ |
Эса чӀож (эрс: Ассинское ущелье) — гӀалгӀай лоамара ЖӀайраха шахьаре Эс додача улла чӀож. Эса долалу Гуржехьа Доккхача Кавказа довкъа орца тӀара, тӀакка чхарашта юкъегӀолла аьли а деш ӀокӀаладоагӀа[1]. Эса чӀоже хиннай ГӀалгӀай Коашке — гӀалгӀай лоам хьалводача доаллаш хинна зоврков. Цунна хьалмагӀаваьлча хӀанзара Россе зоврков латт, цунна чакх паспорт долаш мара воалалац[1].
ЧӀоже гӀолла асфальт теха шаьра никъ улл диъ тӀий а тилла́ — го́ла етташ до́да Эс наькъал аьрдехьа а аьттехьа а дӀачу-хьачу нийслу[1].
Географи
[тоаде | тоаде чура]Эса чӀоже яда тайп-тайпара моттигаш, царех я: Пхьуй, Хьайрах, ТхьабӀа-Ерда, Гасар-ЦӀенге (Исмейл-ЦӀенге), ГератӀе, ТӀаргам, Эрш, Пхьабоала-Баьре-ГӀала, Гаьгий гӀала, МагӀара Оалкам, ЭгӀара Оалкам, Мужече, Галашке, Алхасте, дӀахо ГӀажара-Юрта кхоачача атагӀе геттара шер а ялийя, чӀож лохъяле дӀайоалл — цигахь я балте (чӀож йолалу моттиг)[1].
Сурт оттадар
[тоаде | тоаде чура]«Тхо, юххера, готтача аьлега гӀолла „Ассай“ е „Арай“ (Эс) атагӀа ӀокӀалдайлар… Из атагӀе сона Кавказе мел яйнарел хозагӀа я. Листта́ча гаьний гӀаьнаша босенаш хьалъюз, кӀай кӀирах латт чхараш тайп-тайпарча баьцех хьакъед, тӀаккха къувкъаш дола Эс къайладоахача теркача гаьний бовхьамел лакхагӀа бӀарг гаьнна дӀабода — хьаьнача ара, гӀинбухерча анайисте довкъо къайладоаккхаш долча»
Долчча тайпара йоазув (эрс.)«Мы, наконец, спустились через узкий каньон в долину Ассая или Арая… Эта долина самая красивая из тех, что я видел на Кавказе. Пышная растительность деревьев покрывает склоны, белые известковые скалы высвечивают из разнообразной зелени, а над колышущими верхушками деревьев, которые заслоняют рокочущий Ассай, взор устремляется вдаль — в плодородную равнину, которая на северном горизонте закрывается цепью холмов».»— Моритц Энгельгардт, 1811-ча шера тов бутт[1]
Земе йола моттигаш
[тоаде | тоаде чура]Эса чӀоже хьалха «Кхо чурт» лаьттад Галашкара лоам хьалчуводача. Иштта Аьрш а да чӀоже никъйисте латташ, уллув кӀа́ла́ улг а теха — Наьсарен округа хьаким хинна Георгий Андронников яха аьла венна моттиг я из. 1910-ча шера тов бетта 20-ча дийнахьа ший милисхой ордингаца Эса чӀоже лечкъаш хинна нохчий эбарг ГӀузмакъий Заьлмаха ла́ца араваьнна хиннав из. Цига хила дехьа воалаш кӀийленна хайша́ ба́гӀача эбаргашта тӀа а кхаьча, массехк сахьата баьча тӀем тӀа йис саг вийннав, ротмистр Андронников а цунна никъ хьехаш уллув баьнна моттигера нах а болаш. Тешаша тӀехьагӀа дувцар Ӏоиха́ча цӀево Эс цӀе даьдар яхаш[1].
Оалкама гаьна доацаш ЦӀорха́ кӀеззига хьалмагӀавоаллаше «Вахара никъ» (эрс: Дорога жизни) яхаш мемориал латт 1992-ча шера хиннача хатара́ хетадаь. Эса чӀоже гӀолла тӀемах байдда массехк бӀаь гӀалгӀа ве́ха́ чакхваьнна хиннав, чӀожерча наха шоашка чу а буташ[1].
Цхьаькха цхьа комплекс йоалл Оалкама никъйисте. Цига хьаст а тоабаь бархӀ гуржий къонахчун эрсий а гуржий а меттала цӀи Ӏо тӀа а язъеш Ӏаьржа шакӀа Ӏаькъаш я гӀандаш уллув а латташ. Из де́гӀад 1994-ча маьтсела 26-ча дийнахь бовзаш боацача зуламхоша кавказа дехьа автомагистраль юллаш хиннача гуржий бархӀ болхлочоа. ГӀалгӀай Мехкара Гуржехьа керда никъ хила безаш бар из ГӀалгӀай наькъа́ нийсса[1].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]Литература
[тоаде | тоаде чура]- Мадина Хадзиева. Легенды Ассинского ущелья Про него нет статьи в «Википедии», а «Яндекс. Карты» не прокладывают по нему маршрут. Но проехать по удивительной дороге вдоль Ассы обязательно стоит: ведь это одно из самых живописных мест Ингушетии (эрс.). Это Кавказ (25 кӀимарса 2022). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 18.06.2025.
