Абхазовс ГӀалгӀайче яь тӀема экспедици

Абхазова ГӀалгӀайче яь тӀема экспедици
Керттера къовсам: Эрсий-кавказхой тӀом
Таьрахь	1830-ча шера кӀимарса бетта 8—18 денош
Моттиг	ГӀалгӀай лоаме: ЖӀайрахой чӀож; Кистий чӀож; Эса чӀож
Хьахиннар	Россе импере толам
Довхой
Россе импери Гуржий ордингаш ГӀалгӀай шахьараш
Хьалхале лелаяраш
Иван Абхазов ховш дац
ОагӀоний нидзаш
ховш дац
Йовр
ховш дац гӀалгӀай кхаьлаш йохаяьй, нах боабаьб, бераш дӀадигад, кхалнах сийзабаьхаб

Абхазовс ГӀалгӀайче яь тӀема экспедици яхача цӀерца (эрс: Военная экспедиция Абхазова в Ингушетию) — Эрсий-кавказхой тӀема хана 1830-ча шера кӀимарса бетта Къаьстта́ йолча Кавказерча корпусо ГӀалгӀай Мехка яь тӀеман экспедици.

Экспедици ярца лерхӀаш хиннар да Россе Ӏаьдало «сатем боацаш» лоархӀаш хинна Эса чӀоже бахаш хинна гӀалгӀай «кхерабари», «мутӀахьаберзабари». Инарал И. Н. Абхазов хьалха а волаш дола Россе сур, шин даькъе де́къа а денна, Ӏочакхдаьннад Кистийи Эсеи чӀожашка гӀолла, ше до́дача юкъа гӀалгӀай пхьанашка чу а ухаш, царех цхьаяраш — Эбанеи, Тиша Йовлии, Керда Йовлии, Шоанеи — йохаяь дӀаяьхай. Экспедици яьнначул тӀехьагӀа ГӀалгӀай Мехка Россе Ӏаьдала окружной кхелаши бӀорахой оттами юкъебаьккхаб. Абхазовс жӀайрахойи, фаьппийи, кхаькхалойи шахьарашта пирстопалла хорунжий Константинов тӀавиллав, цун гӀонча волаш поручик Дударов Тов-Солта виллав.

Хьалха хиннар

Экспедици ярца лерхӀаш хиннар да Россе Ӏаьдало «сатем боацаш» лоархӀаш хинна Эса чӀожера гӀалгӀай «кхерабари», «мутӀахьаберзабари». Цкъарчоа тӀом лоам малхбузехьа ба́хача гӀалгӀашта мара бе́ лаьрхӀа́ хиннабац ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ тӀа ба́хаш болча. Малхбузехьа лоамара шаьрача ӀокӀалабовлалца бахаш бола оалкамхойи, кхаькхалойи, оарстхойи бита аьнна Абхазовга амар даь хиннад Кавказерча йиста оартам хиннача Паскевича-Эриванске «нохчий корзагӀ ца ба́хара духьа».

Лоаттам

ТӀом бе де́нача эрсий эскаре хиннай Севастополерча гӀашлой сура ши батальони, резерва чура вӀашагӀтеха батальони, Кавказерча гӀазкхий бӀун зӀанарерча батальоний ши роти, ши бӀаь гӀазкхий дошлои. Цар бӀун чу иштта бархӀ йоккха топи, йиъ лоаман цхьамуӀа топи йиъ кара лелаю мортирки хиннай, цул совгӀа «гӀалаши кхерах даь цӀеноши лелхадергдолаш» цу тӀа массехк молхий мухь а Ӏалашбаь хиннаб цар.

ГӀалгӀашцара гӀулакх даьлча Абхазов хӀирашта таӀазар де нигат долаш хиннав. Абхазовс кхетадеш хиннад экспедици ше йолайой хӀирашта ше ле́рхӀар а дӀагучадарг хилар а, бакъдар шоашта хайначул тӀехьагӀа хьежаш ца багӀаш, бӀу кхы а ГӀалгӀай Мехка долча хана уж ӀотӀакхетарг хилар а. ГӀалгӀашкеи хӀирашкеи барт ца байта Абхазовс Буро тӀа къамаьл деш хиннад тага хьалххошца уж тешабе гӀерташ: ГӀалгӀай Мехка экспедици яьчул тӀехьагӀа ХӀирийче хургйола экспедици «машаре» хургья а яхаш, тӀаккха эрсий бӀу цар лаьтташка Ӏочуда́ра бахьан Тага чӀожера массайола пхьанаш паччахь-императора́ чӀоагӀо яйтара́ тӀайоалайергйолаш мара дац а яхаш. ЧӀоагӀо яйтача вӀаши хьакъ а доалахьадар а лорадергдола бӀорахой низам хургда яхаш а хиннав из. Тага хьалххой эрсашта духьала тӀом ца барал совгӀа, шоашца тӀом хургбоацаш гӀалгӀашта духьаларча экспедице да́къа ла́ца тӀехьа раьза хиннаб: Абхазова бӀун чу шоаш хилча, боккъонца цун дага латтар фуд шоашта гучадарг ма дий аьнна а, кхерам хинна хӀама хилча ханнахьа ХӀирашка хоам Ӏобохийтарг ма бий аьнна а уйла йолаш хиннаб уж. Абхазова́ хӀирий ший бӀунах хьатехача царгара нейтралитет гург ма йий аьнна хе́таш хиннад.

ТӀом дӀабахар

Кийчо яь яьнначул тӀехьагӀа, 1830-ча шера кӀимарса бетта 8-ча дийнахьа Абхазов ший бӀунца Буро тӀара ара а ваьнна ГӀалгӀай Мехка Ӏочуволавенна хиннав. БӀу шин даькъе бийкъаб. Хьалхара да́къа полковник Плотников хьалха а латташ ГатагӀажанаькъан Аламкхаджа юртара Беште даха́д. ШоллагӀдар Абхазов ше хьалха а латташ ГӀалгӀай (ТӀеман-Гуржий) наькъ тӀа гӀолла Кистий чӀоже Ӏочудаха́д. Экспедици йо́дача юкъа́ шаккхе́ а да́къа бувзам лоаттабе безаш хиннад. Инарал С. С. Стрекалова амарца къулбехьера (Гуржаьра) гӀалгӀашта гуржий милисхой тоаба ӀотӀайоагӀаш хиннай Гудушаури оагӀорахьара гӀалгӀашта кхерам а тӀалоаттабеш Абхазов тӀалатарах цар терко дӀаозаш.

КӀимарса бетта 9-ча дийнахьа Абхазов Тийркал дехьа а ваьнна Кистий чӀоже Ӏочуволавеннав. БӀу гучадаьлча, Ӏийкъе мара хиннаеце а (4 сахьат даьнна ха хиннай из) эрсий эскар чудоаггӀаше то́паш ювлийта болабеннаб гӀалгӀай — шоашта тӀом бе эскар доагӀилга ховш хиннаб уж. ГӀалгӀай Фуртовге гул а бенна духьалъотта лаьрхӀа хиннаб. Абхазовс ший бӀун чу хинна гӀалгӀай хьалххо вахийтав гӀалгӀашца къамаьл де. Во́кхо́ даггара вожаш Ӏокъарбаьб Абхазовс юрташ-кхаьлаш йоха а ерг яц, гӀалгӀашкара Россе имперена тешаме хургхиларца чӀоагӀо эца мара из чуве́на а вац яхаш. Цигга духьалъайтта́раш бекъабеннаб: Фуртовгахоша (Ӏоахаранаькъан) Абхазова́ карадаха деза я́ха́д, кхыча кхаьлашкара ӀотӀабаьхка́чар тӀом дӀабе беза я́ха́д. Цу хӀаман тӀагӀолла гӀалгӀай барт эгӀар бахьан долаш мелбенна хиннаб уж, цудухьа Абхазов бӀунца Фуртовга́ тӀавола ма валлинге атта хьайоаккхаеннай цунна из. Цул тӀахьагӀа яьсса лаьтта МагӀача-Кхала дӀа а лаьца цига шоай туп йила́й цар.

КӀимарса бетта 10-ча дийнахьа жӀайрахоша «шоаш лоӀаме а болаш мутӀахьа а бийрза» тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй, из бахьан долаш ама́наташ а дӀабигаб цар (карабига́раш). ЖӀайрахоех чӀоагӀо ца яьраш ЖӀайрахой чӀожера лаьнанаькъан мара хиннабац.

КӀимарса бетта 11-ча дийнахьа Абхазовс Эбане йохаяь дӀаяьккхай, тӀаккха обанхошта тӀавийрзав из, уж тӀом юхадӀабе кийча а болаш Эбанел магӀахьа йоаллача лакхаленашка баьгӀаб. Юха а уж дукха цахиларах Абхазовс тӀалоаттабаь низ ла́ ца могаш тӀом соца а баь, Абхазов волча Ӏо а баьккха тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй цар, иштта ама́наташ а дӀабеннаб.

КӀимарса бетта 12-ча дийнахьа эскар дӀахо Гаракхе ӀотӀадахад чӀоагӀонаши ама́наташи Кистий чӀожа юкъе латтача кхаьлий бахархошкара дӀа а эцаш.

Кистий чӀоже ше даьр даьчул тӀехьагӀа кхаькхалой болча ӀотӀаболабеннаб уж, цига кӀала капитан Плотникова да́къа хиннад тӀом беш. КӀимарса бетта 14-ча дийнахьа ши дакъа цхьан а кхийтта цхьа бӀу болаш ТӀаргама йисте дӀаэттад туп а оттаяь. Цигара Абхазовс кхаькхалой хьалххой хьалбе́харгболаш нах бахийтаб, хьалххой хьалбаьхкача, царгара чӀоагӀо а ийцай, ама́наташ а дӀабига́б. Эсах гаьна доацаш йоахкача Тишачеи, Кердачеи Йовлера йовлой хьа ца боагӀаш Ӏийнаб, цудухьа уж кхаьлаш йоагаяьй, вига́ массехк е́сар шпицрутенашца (шодарч йитта́) вийнав.

Йовлеш йоагаяр а вешта тӀалоаттаяь гӀелал бахьан долаш а гӀалгӀай унзарбаьнна хиннаб, цудухьа «мутӀахьал гайтай цар». Я-м моттийта хинна мутӀахьал мара хиннаяц из: шоаш боабаь дӀаба́хар кхераш мара яь чӀоагӀонаш хиннаяц уж. Абхазовс ше а йоах ишта:Ло:Blockquote

Юха Буро тӀа шоаш цӀаболхача хана Шоане йоагаяйтай инарало, цар викалаш ца байтарахи ама́наташ хьа ца баларахи.

КӀимарса бета 18-ча дийнахь Эбане бӀу юхакхаьчача цӀаькхазза а Эбанера гӀалгӀаша топаш чуйиттай царна. ВӀовнашка чу а ба́ха́ духьале еш хиннай гӀалгӀаша. Къаьстта дукха ха яьккхай цхьан вӀовна чурча наха кара ца болхаш. Бийсан кӀала ахка а аьхка чубагӀараш а тӀехьа хьалъэккхийтай цар из. Эбане баьча тӀеманца чакхъяьннай ГӀалгӀашка яь экспедиция. БӀу Ларсе Ӏочубенаб кӀимарса бетта 20-ча дийнахь.

Чаккхе

Экспедици яьнначул тӀехьагӀа ГӀалгӀай Мехка Ӏаьдала окружной кхелаши бӀорахой оттами юкъебаьккхаб. Абхазовс жӀайрахойи, фаьппий, кхаькхалойи шахьарашта пирстопалла ru Константинов тӀавиллав, цун гӀонча волаш поручик Дударов Тов-Солта виллав. 1831-ча шера Константинов Хьуле хьулхоша вийнав, из бахьан долаш 1832-ча шера шозлагӀа таӀазар де барон Г. В. Розен хьалха а волаш эрсий эскар Ӏочудена хиннад.

Товшхалгахьа

• Эбанерча латара́ хетадаь да Ӏоахаранаькъан Баче Хьажбийкара «Защита аула Эбан ингушами в 1830 году» яха сурт. Исбахьале йозаш волча Б. В. Веймарна́ хетачох, сурт дилларгеи сердалон оттамгеи хьежача, цу сурта композици «экспрессивни болх» аьнна белгалбаьккхаб цо. Цо йоахар суртанга хьожаш волчун терко еррига дӀахьауд сов дукха фигураш йолаш, цудухьа юххера керттердар бӀаргагац цунна — кхоллама чулоацама́ го бе магац цунна.
• 1934-ча шера язъяьча Малсаганаькъан Дахий Дошлакъий «Ӏарамхий» яхача поэме ювц Абхазова таӀазар де яьча экспедицех лаьца, гӀалгӀай юрташ цо йоха мишта яьй а дувц цига.

Литература

ГӀалгӀай меттала

• Дахкильгов И. А. Гӏалгӏай говзаме литература (1944-ча шеррага кхаччалца) : [] / Гл. ред.: Т. И. Машуков; Рец.: М. Матиев, А. Евлоева. — Нч. : ГП КБР РПК, 2009. — 608 с. : ил. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9996-0018-9.
• Semenov L. P.. Vej mexkax jola istoren materialaš guljarax // Govzame joazoš : [] : Литсборник / Ghalghaj Literaturan Juqharal. — Buru : Serdalo—Krajnacizdat, 1931. — С. 36—39. — 51 с. — 1000 экз.

Эрсий меттала

• Акиева Х. Творчество и жизнь, как чистый родник // Ингушетия / Гл. ред.: Ф. А. Борова. — 2010. — бекарга 6 дийнахьа (№ 61). — С. 3.
• Блиев М. М. Русско-осетинские отношения (40-е гг. XVIII — 30-е гг. XIX в.) / Ред. В. И. Ларина. — Владикавказ: «Ир», 1970. — 279 с. — 2000 экз.
• Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. История Ингушетии / Отв. ред. Н. Д. Кодзоев. — 4-е изд. — Ростов н/Д: Южный издательский дом, 2013. — 600 с. — ISBN 978-5-98864-056-1.
• Мартиросиан Г. К. История Ингушии: Материалы / ИнгНИИ Краеведения. — Орджоникидзе: «Сердало», 1933. — 320 с. — 3000 экз.
• Поэзия Чечено-Ингушетии. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1959. — 278, [2] с.

Кхыдола литература

• Бларамберг И. Ф. Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа / Пер. с фр., предисловие и комм.: И. М. Назарова. — М.: «Надыршин», 2010. — 400 с. — ISBN 978-5-902744-10-8.
• Чудинов В. Окончательное покорение осетин : [рус. дореф.] / Ред. И. С. Чернявский // Кавказский сб. — Ло:Тф. : Тип. окружного штаба Кавказ. воен. окр., 1889. — Т. 13. — С. 1—122.